[{"data":1,"prerenderedAt":-1},["ShallowReactive",2],{"decision-ecli-de-neuris-jure259032096":3,"decision-more-ecli-de-neuris-jure259032096":18},{"id":4,"ecli":5,"caseNumber":6,"courtId":7,"courtName":8,"courtSlug":9,"decisionDate":10,"fullText":11,"language":12,"source":13,"sourceUrl":14,"summary":15,"slug":16,"metadata":17},"5860","ECLI:DE:NEURIS:JURE259032096","3 Ni 15\u002F23 (EP)",42,"Bundespatentgericht","bundespatentgericht","2025-06-26T00:00:00.000Z","#  BPatG München, 26.06.2025, 3 Ni 15\u002F23 (EP) \n\n## Tenor\n\n**In der Patentnichtigkeitssache**\n\n…\n\n**betreffend das europäische Patent 2 364 691**\n\n**(DE 60 2007 030 103)**\n\nhat der 3. Senat (Nichtigkeitssenat) des Bundespatentgerichts auf Grund der mündlichen Verhandlung vom 26. Juni 2025 durch den Vorsitzenden Richter Schramm, die Richterinnen Dipl.-Chem. Dr. Münzberg und Werner M. A., den Richter Dipl.-Chem. Dr. Freudenreich und die Richterin Dipl.-Chem. Dr. Wagner\n\nfür Recht erkannt:\n\n**I.** Das europäische Patent 2 364 691 w-ird mit Wirkung für das Hoheitsgebiet der Bundesrepublik Deutschland teilweise für nichtig erklärt, soweit es über folgende Fassung hinausgeht:\n\n1\\. An ophthalmic formulation of a vascular endothelial growth factor (VEGF) antagonist for use in intravitreal administration, wherein said ophthalmic formulation comprises:\n\n(a) 1-100 mg\u002Fml of a VEGF antagonist consisting of amino acids 27-457 of SEQ ID No: 4, which is glycosylated at Asn residues 62, 94, 149, 222 and 308;\n\n(b) 0.01-5% of one or more organic co-solvent(s) which is one or more of polysorbate, polyethylene glycol (PEG), and propylene glycol;\n\n(c) 30-150 mM of a tonicity agent selected from sodium chloride or potassium chloride;\n\n(d) 5-40 mM of sodium phosphate buffer; and\n\n(e) 1.0-7.5% of a stabilizing agent selected from the group consisting of sucrose, sorbitol, glycerol, trehalose, and mannitol, pH between about 5.8-7.0.\n\n2\\. An ophthalmic formulation for use according to claim 1, comprising about 1-100 mg\u002Fml, preferably 10-80 mg\u002Fml, of the VEGF antagonist, 10 mM sodium phosphate buffer, 40 mM NaCl, 0.03% polysorbate, and 5% sucrose, pH about 6.2-6.3.\n\n3\\. An ophthalmic formulation for use according to claim 2, comprising VEGF antagonist at a concentration selected from the group consisting of 10 mg\u002Fml, 20 mg\u002Fml, 40 mg\u002Fml, and 80 mg\u002Fml.\n\n4\\. An ophthalmic formulation for use according to claim 1, comprising 10-80 mg\u002Fml VEGF antagonist, 10 mM sodium phosphate, 0.03% polysorbate, and 135 mM sodium chloride, pH about 6.2-6.3.\n\n5\\. An ophthalmic formulation for use according to claim 1 comprising:\n\n(a) 10 mg\u002Fml or 40 mg\u002Fml of a VEGF antagonist consisting of amino acids 27-457 of SEQ ID No: 4, which is glycosylated at Asn residues 62, 94, 149, 222 and 308;\n\n(b) 0.03% of polysorbate 20;\n\n(c) about 40 mM of sodium chloride;\n\n(d) 10 mM of sodium phosphate buffer; and\n\n(e) 5% sucrose,\n\nwherein the pH of the formulation is pH 6.2-6.3.\n\n6\\. A lyophilizable formulation of a vascular endothelial growth factor (VEGF) antagonist for use in intravitreal administration after reconstitution, wherein said lyophilizable formulation comprises\n\n(a) 5-50 mg\u002Fml of the VEGF antagonist, preferably 5 mg\u002Fml, 10 mg\u002Fml, 20 mg\u002Fml or 40 mg\u002Fml, consisting of amino acids 27-457 of SEQ ID No: 4, which is glycosylated at Asn residues 62, 94, 149, 222 and 308;\n\n(b) 5-25 mM of sodium phosphate buffer, pH about 5.8-7.0;\n\n(c) 0.01-0.15% of an organic co-solvent, selected from the group consisting of polysorbate, polyethylene glycol (PEG), propylene glycol, and a combination thereof; and\n\n(d) 1-10% of a stabilizing agent selected from the group consisting of sucrose, sorbitol, glycerol, trehalose, and mannitol; or 20-150 mM of a tonicity agent, preferably sodium chloride; or 1-10% of the stabilizing agent and 20-150 mM of the tonicity agent.\n\n7\\. A lyophilizable formulation for use according to claim 6, comprising about 20 mg\u002Fml of the VEGF antagonist, about 10 mM sodium phosphate buffer, about 0.03% polysorbate, about 0.1 % PEG, and about 2.5% sucrose, pH about 6.2-6.3.\n\n8\\. A lyophilizable formulation for use according to claim 6, comprising about 20 mg\u002Fml of the VEGF antagonist, about 5 mM sodium phosphate buffer, about 0.015% polysorbate, about 2.5% sucrose, and further comprising sodium chloride at about 20 mM, pH about 6.2-6.3.\n\n9\\. A lyophilizable formulation for use according to claim 6, comprising about 20 mg\u002Fml of the VEGF antagonist, about 5 mM sodium phosphate buffer, about 0.015% polysorbate, and further comprising sodium chloride at about 67.5 mM, pH about 6.2-6.3.\n\n**II.** Im Übrigen wird die Klage abgewiesen.\n\n**III.** Von den Kosten des Rechtsstreits tragen die Klägerin 80% und die Beklagte 20%.\n\n**IV.** Das Urteil ist gegen Sicherheitsleistung in Höhe von 120 % des jeweils zu vollstreckenden Betrages vorläufig vollstreckbar.\n\n## Tatbestand\n\n1\\. Die Beklagte ist Inhaberin des auch mit Wirkung für das Hoheitsgebiet der Bundesrepublik Deutschland erteilten europäischen Patents 2 364 691 (Streitpatent), das am 14. Juni 2007 angemeldet worden ist unter Inanspruchnahme der Priorität der US-amerikanischen provisorischen Anmeldung (\"Provisional Application\") US 60\u002F814,484 vom 16. Juni 2006 als Teil aus der Stammanmeldung EP 2 029 103 der Beklagten (im Folgenden: \"Stammanmeldung\"), die als PCT-Anmeldung PCT\u002FUS2007\u002F014085 eingereicht worden ist. Die ursprünglich eingereichten Unterlagen der Stammanmeldung (Anlage NK3) wurden als WO 2007\u002F149334 A2 (Anlage NK4) offengelegt. \n\n2\\. Anmelder der Prioritätsschrift US 60\u002F814,484 (Anlage NK5) sind die Erfinder A …, B …, C … und D … . Anmelderin des Stammpatents ist die Beklagte. \n\n3\\. Das Streitpatent betrifft intravitreal (in den Glaskörper des Auges hinein) zu verabreichende, pharmazeutische Formulierungen eines VEGF-Antagonisten bestehend aus den Aminosäuren 27 bis 457 der SEQ ID No. 4, welcher an den Asn-Resten 62, 94, 149, 222 und 308 glykosyliert ist. \n\n4\\. Das in der Verfahrenssprache Englisch veröffentlichte und beim Deutschen Patent- und Markenamt unter dem Aktenzeichen DE 60 2007 030 103.3 geführte Streitpatent trägt die Bezeichnung \n\n5\\. \"VEGF antagonist formulations suitable for intravitreal administration \" \n\n6\\. (in deutscher Sprache laut Streitpatentschrift: \"Formulierungen mit VEGF-Antagonisten für eine intravitreale Verabreichung\") und umfasst in der erteilten Fassung 11 Patentansprüche mit den nebengeordneten Patentansprüchen 1 und 6 sowie 10 und 11. Die Patentsprüche 2 bis 5 sind mittelbar oder unmittelbar auf den Patentanspruch 1 und die Patentansprüche 7 bis 9 sind mittelbar oder unmittelbar auf Patentanspruch 6 zurückbezogen. \n\n7\\. Die nebengeordneten Patentansprüche 1 und 6 haben in der Verfahrenssprache laut Streitpatentschrift den folgenden Wortlaut: \n\n8\\. 1\\. An ophthalmic formulation of a vascular endothelial growth factor (VEGF) antagonist, comprising: \n\n9\\. (a) 1-100 mg\u002Fml of a VEGF antagonist consisting of amino acids 27-457 of SEQ ID No: 4, which is glycosylated at Asn residues 62, 94, 149, 222 and 308; \n\n10\\. (b) 0.01-5% of one or more organic co-solvent(s) which is one or more of polysorbate, polyethylene glycol (PEG), and propylene glycol; \n\n11\\. (c) 30-150 mM of a tonicity agent selected from sodium chloride or potassium chloride; \n\n12\\. (d) 5-40 mM of sodium phosphate buffer; and \n\n13\\. (e) 1.0-7.5% of a stabilizing agent selected from the group consisting of sucrose, sorbitol, glycerol, trehalose, and mannitol, pH between about 5.8-7.0, wherein the formulation is suitable for intravitreal administration. \n\n14\\. 6\\. A lyophilizable formulation of a vascular endothelial growth factor (VEGF) antagonist, comprising \n\n15\\. (a) 5-50 mg\u002Fml of the VEGF antagonist, preferably 5 mg\u002Fml, 10 mg\u002Fml, 20 mg\u002Fml or 40 mg\u002Fml, consisting of amino acids 27-457 of SEQ ID No: 4, which is glycosylated at Asn residues 62, 94, 149, 222 and 308; \n\n16\\. (b) 5-25 mM of sodium phosphate buffer, pH about 5.8-7.0; \n\n17\\. (c) 0.01-0.15% of an organic co-solvent, selected from the group consisting of polysorbate, polyethylene glycol (PEG), propylene glycol, and a combination thereof; and \n\n18\\. (d) 1-10% of a stabilizing agent selected from the group consisting of sucrose, sorbitol, glycerol, trehalose, and mannitol; or 20-150 mM of a tonicity agent, preferably sodium chloride; or 1-10% of the stabilizing agent and 20-150 mM of the tonicity agent, \n\n19\\. wherein the formulation can be reconstituted so it is suitable for intravitreal administration. \n\n20\\. Die Klägerin greift mit ihrer am 24. Mai 2023 eingereichten Nichtigkeitsklage das Streitpatent insgesamt an. Die Beklagte verteidigt ihr Patent nur noch in geänderten Fassungen nach Maßgabe des Hauptantrags gemäß Schriftsatz vom 4. September 2023 und mit neun Hilfsanträgen. In der Fassung des Hauptantrags bei Streichung der erteilten Patentansprüche 10 und 11 lauten die angegriffenen Patentansprüche in der Verfahrenssprache wie aus dem Tenor ersichtlich. Die unabhängigen Patentansprüche 1 und 6 nach Hauptantrag sind in deutscher Übersetzung gegenüber der erteilten Fassung wie folgt geändert (Änderungen gegenüber der erteilten Fassung gekennzeichnet): \n\n21\\. 1\\. Ophthalmische Formulierung eines vaskulären Endothelzellen-Wachstumsfaktor (VEGF)-Antagonisten, zur Verwendung bei intravitrealer Verabreichung, wobei die ophthalmische Formulierung umfassend umfasst: \n\n22\\. (a) 1-100 mg\u002Fml eines VEGF-Antagonisten, bestehend aus Aminosäuren 27-457 von SEQ ID NO: 4, welcher an Asn-Resten 62, 94, 149, 222 und 308 glycosyliert ist; \n\n23\\. (b) 0,01-5% eines oder mehrere organische(n) Co-Lösungsmittel(s), welche(s) eins oder mehrere von Polysorbat, Polyethylenglycol (PEG) und Propylenglycol ist; \n\n24\\. (c) 30-150 mM eines Tonizitätsmittels, welches aus Natriumchlorid oder Kaliumchlorid ausgewählt ist; \n\n25\\. (d) 5-40 mM Natriumphosphatpuffer; und \n\n26\\. (e) 1,0-7,5% eines Stabilisierungsmittels, welches aus der Gruppe, bestehend aus Saccharose, Sorbit, Glycerin, Trehalose und Mannit, ausgewählt ist, pH zwischen etwa 5,8-7,0, wobei die Formulierung zur intravitrealen Verabreichung geeignet ist. \n\n27\\. 6\\. Zur Lyophilisierung geeignete Formulierung eines vaskulären Endothelzellen-Wachstumsfaktors (VEGF)-Antagonisten zur Verwendung bei der intravitrealen Verabreichung nach Rekonstitution, wobei die lyophilisierbare Formulierung umfassend umfasst \n\n28\\. (a) 5-50 mg\u002Fml des VEGF-Antagonisten, vorzugsweise 5 mg\u002Fml, 10 mg\u002Fml, 20 mg\u002Fml oder 40 mg\u002Fml, bestehend aus Aminosäuren 27-457 von SEQ ID NO: 4, welcher an Asn-Resten 62, 94, 149, 222 und 308 glycosyliert ist; \n\n29\\. (b) 5-25 mM Natriumphosphatpuffer, pH etwa 5,8-7,0; \n\n30\\. (c) 0,01-0,15% eines organischen Co-Lösungsmittels, welches aus der Gruppe, bestehend aus Polysorbat, Polyethylenglycol (PEG), Propylenglycol und einer Kombination davon ausgewählt ist; und \n\n31\\. (d) 1-10% eines Stabilisierungsmittels, welches aus der Gruppe, bestehend aus Saccharose, Sorbit, Glycerin, Trehalose und Mannit, ausgewählt ist; oder 20-150 mM eines Tonizitätsmittels, vorzugsweise Natriumchlorid; oder 1-10% des Stabilisierungsmittels und 20-150 mM des Tonizitätsmittels, \n\n32\\. wobei die Formulierung rekonstituiert werden kann, so dass sie zur intravitrealen Verabreichung geeignet ist. \n\n33\\. Die Klägerin ist der Ansicht, dass die Erfindung nicht so deutlich und vollständig offenbart sei, dass ein Fachmann sie ausführen könne, der Gegenstand des Streitpatents über den Inhalt der Anmeldung in der ursprünglich eingereichten Fassung sowie über den Inhalt der früheren Anmeldung in der ursprünglich eingereichten Fassung hinausgehe, und der Gegenstand des Streitpatents nicht patentfähig sei. Ihr Vorbringen stützt die Klägerin u. a. auf folgende Dokumente (Nummerierung und Kurzzeichen nach den Schriftsätzen der Klägerin): \n\n34\\. NK1 EP 2 364 691, Streitpatent \n\n35\\. NK3 Ursprungsanmeldung des Streitpatents \n\n36\\. NK4 WO 2007\u002F149334 A2, Stammanmeldung \n\n37\\. NK5 US 60\u002F814,484 vom 16. Juni 2006, Prioritätsdokument \n\n38\\. NK6 Anlagenkonvolut: Auszug der Fachinformationen zu Eylea (Aflibercept), FDA Label von Macugen (Pegaptanib), Avastin (Bevacizumab) und Lucentis (Ranibizumab), nebst einem Artikel von R. L. Avery et al. in Ophthalmology, 2006, 113 (3), Seiten 363 bis 372 \n\n39\\. NK7 Auszüge aus einer Erklärung der Beklagten eingegangen am 22. Dezember 2011, die diese zur Erlangung einer Verlängerung der Schutzfrist des Patents US 7,374,758 abgegeben hat, 9 Seiten \n\n40\\. D1 J. Holash et al., Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 2002, 99 (17), Seiten 11393-11398 \n\n41\\. D2 E. S. Kim et al., Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 2002, 99 (17), Seiten 11399 bis 11404 \n\n42\\. D3 US 6,676,941 B2, veröffentlicht am 13. Januar 2004 \n\n43\\. D7 \"Remington: The Science and Practice of Pharmacy\", 21. Auflage, 2005, Lippincott Williams & Wilkins, Philadelphia, Baltimore, Seiten vii bis xxi und 99 bis 357 sowie 691 bis 1057, veröffentlicht am 15. Mai 2005 \n\n44\\. D10 WO 2006\u002F104852 A2, veröffentlicht am 5. Oktober 2006 \n\n45\\. D11 WO 2006\u002F088650 A2, veröffentlicht am 24. August 2006 \n\n46\\. D12 H. Fraser et al., The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism 2005, 90 (2), Seiten 1114 bis 1122 \n\n47\\. D13 J.S. Rudge et al., Cold Spring Harbor Symposia on Quantitative Biology 2005, 70, Seiten 411 bis 418 \n\n48\\. D14 US 2006\u002F0058234 A1, veröffentlicht am 16. März 2006 \n\n49\\. D15 WO 2006\u002F023665 A2, veröffentlicht am 2. März 2006 \n\n50\\. D27 R.M. Rich et al., Retina, The Journal of Retinal and Vitreous Diseases, 2006, 26(5), Seiten 495 bis 511 \n\n51\\. D29 US 2005\u002F0260203 A1, veröffentlicht am 24. November 2005 \n\n52\\. D35 A.L. Daugherty und R.J. Mrsny, Advanced Drug Delivery Reviews, 2006, 58, Seiten 686 bis 706 \n\n53\\. D36 Gutachten Prof. X …, 12. November 2024, 8 Seiten \n\n54\\. D37 Gutachten Prof. Dr. Y …, 2. Februar 2025, 22 Seiten \n\n55\\. Die Klägerin ist der Ansicht, die Gegenstände nach den Patentansprüchen 1 und 6 seien unzureichend offenbart, da das Streitpatent mit Blick auf die jeweiligen Inhaltsstoffe eine Reihe breiter Bereichsangaben beanspruche, ohne dem Fachmann in der Beschreibung zu offenbaren, durch welche konkreten technischen Maßnahmen dieser die streitpatentgemäße Aufgabe, also die Bereitstellung einer hinreichend stabilen ophthalmischen Formulierung zur intravitrealen Injektion, über die gesamten beanspruchten Bereiche der verschiedenen Inhaltsstoffe hinweg lösen könne. \n\n56\\. Die streitpatentgemäße Lehre gehe auch über den Inhalt der ursprünglichen Anmeldung des Streitpatents sowie über den Inhalt der ursprünglich eingereichten Stammanmeldung hinaus. Die Patentansprüche 1 und 6 des Streitpatents seien auf eine Formulierung für einen VEGF-Antagonisten gerichtet, der wie folgt definiert sei: \"[…] a VEGF antagonist consisting of amino acids 27-457 of SEQ ID No: 4, which is glycosylated at Asn residues 62, 94, 149, 222 and 308\". Eine Formulierung für solch einen VEGF-Antagonisten, der allein aus den Aminosäuren Nr. 27 bis 457 der Sequenz ID Nr. 4 bestehe, sei weder in der Ursprungsanmeldung des Streitpatents noch in den ursprünglich eingereichten Unterlagen der Stammanmeldung als zur Erfindung gehörig offenbart. \n\n57\\. Das Streitpatent könne die Priorität vom 16. Juni 2006 (NK5) sowohl aus formellen Gründen als auch aus materiellen Gründen nicht wirksam in Anspruch nehmen. Da die Erstanmelder von der Anmelderin des Stammpatents personenverschieden seien, könne die Beklagte als Anmelderin des Stammpatents den Prioritätstag der ersten Anmeldung nach Art. 87 Abs. 1 EPÜ nicht wirksam in Anspruch nehmen, weil nicht erkennbar sei, dass ihr das Recht zur Inanspruchnahme rechtzeitig, d.h. vor Einreichung der Stammanmeldung am 14. Juni 2007, übertragen worden sei. Im US-amerikanischen Patentregister sei eine angebliche Übertragung von den Erfindern auf die Beklagte vermerkt, die jedoch im November und Dezember 2008 – und somit erst über ein Jahr nach der Anmeldung des Stammpatents – erfolgt sein soll. Das Prioritätsdokument offenbare zudem an keiner Stelle eine Formulierung, die dadurch charakterisiert sei, dass die anspruchsgemäße Formulierung 5 bis 40 mM bzw. 5 bis 25 mM Natriumphosphatpuffer enthalte. \n\n58\\. Die Gegenstände der erteilten Patentansprüche 1 und 6 laut Hauptantrag seien nicht neu, da sie jeweils durch die Druckschriften D10 und D11 und der Gegenstand des erteilten Patentanspruchs 6 darüber hinaus durch die D12 neuheitsschädlich getroffen seien. Die Gegenstände der Patentansprüche 1 und 6 des Streitpatents beruhten zudem nicht auf erfinderischer Tätigkeit, da die beanspruchten Lehren sich für den Fachmann in naheliegender Weise aus dem Stand der Technik ausgehend von der D10 oder D11 in Kombination mit der D13 oder von der D14 mit der D15 bzw. mit allgemeinem Fachwissen oder von der D12 und dem allgemeinen Fachwissen oder von der D29 mit der D15 oder von der D29 mit der D12 oder von der D7 mit der D12, D15 und D35, sowie dem Fachwissen nach D36 und der D37 ergäben. \n\n59\\. Die Klägerin beantragt, \n\n60\\. das europäische Patent 2 364 691 mit Wirkung für das Hoheitsgebiet der Bundesrepublik Deutschland für nichtig zu erklären. \n\n61\\. Die Beklagte beantragt, \n\n62\\. die Klage mit der Maßgabe abzuweisen, dass das Streitpatent die Fassung des Hauptantrags gemäß Schriftsatz vom 4. September 2023 erhält, \n\n63\\. hilfsweise die Klage mit der Maßgabe abzuweisen, \n\n64\\. dass das Streitpatent die Fassung eines der Hilfsanträge 1 bis 4 gemäß Schriftsatz vom 23. Juni 2025, \n\n65\\. weiter hilfsweise die Fassung des Hilfsantrags 1 gemäß Schriftsatz vom 19. April 2024 \n\n66\\. und weiter hilfsweise die Fassung eines der neu nummerierten Hilfsanträge 2 bis 5 gemäß Schriftsatz vom 4. September 2023 erhält. \n\n67\\. Die Beklagte tritt der Argumentation der Klägerin entgegen und hält den Gegenstand des Streitpatents im Umfang des neuen Hauptantrags oder wenigstens in einer der verteidigten Fassungen nach den Hilfsanträgen für patentfähig. Der Gegenstand des Streitpatents im Umfang des neuen Hauptantrags sei nicht unzulässig erweitert und in der Stammanmeldung EP 2 029 103, hervorgegangen aus der Internationalen Patentanmeldung WO 2007\u002F149334 A2, ursprünglich offenbart. Beide Dokumente offenbarten einen \"VEGF-Antagonisten, bestehend aus Aminosäuren 27-457 von SEQ ID No. 4, welcher an Asn-Resten 62, 94, 149, 222 und 308 glycosyliert ist\". Das ergebe sich semantisch auch aus dem von der Klägerin zitierten Abs. [0045] der ursprünglichen Offenbarung. Die Ausführbarkeit des beanspruchten Gegenstands sei ebenfalls zu bejahen. Die Klägerin stelle nicht in Abrede, dass die beanspruchte Formulierung hergestellt werden könne. Im Übrigen beschreibt die Streitpatentschrift, auf welche Weise der Fachmann ermitteln könne, ob eine ausreichend stabile Formulierung erreicht sei. Dass diese bzw. die anzustellenden Versuche mit einem unzumutbaren Aufwand verbunden wären, habe die Klägerin weder behauptet noch belegt. \n\n68\\. Der Gegenstand des Streitpatents im Umfang des neuen Hauptantrags sei gegenüber dem im Verfahren befindlichen Stand der Technik auch neu. Es fehle in den von der Klägerin angeführten Dokumenten D10, D11 und D12 jeweils an mehreren Merkmalen des beanspruchten Gegenstands. Insbesondere fehle es an der intravitrealen Verwendung. Die Dokumente D10 und D11 seien lediglich für die Neuheit des Streitpatents relevant, weil die Priorität NK5 wirksam beansprucht werde. \n\n69\\. Das Recht auf Inanspruchnahme der Priorität sei aufgrund arbeitsvertraglicher Vereinbarungen vor dem 14. Juni 2007 und demnach rechtzeitig auf die Beklagte übergegangen. Zudem sei eine konkludente Zustimmung der Prioritätsanmelder zur Inanspruchnahme der Priorität durch die Beklagte mit der Einreichung der Stammanmeldung gegeben. Das Prioritätsdokument NK5 sei am 16. Juni 2006 im Namen der Erfinder A …, B …, C … und D … als Anmelder nach dem damaligen US-Recht eingereicht worden. Das Streitpatent sei eine Teilanmeldung zur EP 2 029 103, die aus der Internationalen Patentanmeldung WO 2007\u002F149334 hervorgegangen sei. In dem entsprechenden PCT-Antrag seien alle vier US-Erfinder und Prioritätsanmelder als PCT-Anmelder für die USA angeführt. Die Beklagte sei als PCT-Anmelder für alle Staaten außer die USA genannt. \n\n70\\. Der genannte Stand der Technik könne auch die erfinderische Tätigkeit der beanspruchten Lehre nicht in Frage stellen. Dabei seien die Besonderheiten der anspruchsgemäßen Formulierung für eine intravitreale Anwendung von Aflibercept und die Kenntnisse, die die Fachperson in ihrem Entscheidungsprozess am Prioritätstag beeinflusst hätten, insbesondere hinsichtlich des Ausgangspunkts für die Entwicklung eines intravitrealen Produkts, zu berücksichtigen. Aflibercept oder sogar Eylea® seien für die intravitreale Verabreichung zum Prioritätszeitpunkt nicht vollständig entwickelt gewesen. Daher bedürfe es einer besonderen Rechtfertigung, die in der Regel aus dem Bemühen des Fachmanns abzuleiten sei, für einen bestimmten Zweck eine bessere - oder auch nur eine andere \\- Lösung zu finden, als sie der Stand der Technik zur Verfügung stellt. Daran fehle es hier. \n\n71\\. Die Gegenstände nach den Hilfsanträgen seien zulässig und gleichermaßen patentfähig. Wegen der Fassungen der angegriffenen Patentansprüche nach den Hilfsanträgen wird auf die Akte verwiesen. \n\n## Entscheidungsgründe\n\n**A.**\n\n72\\. Die zulässige Klage ist nur insoweit teilweise begründet, als das Streitpatent in der erteilten Fassung ohne Sachprüfung nach Art. II § 6 IntPatÜG i. V. m. Art. 52 bis 67, Art. 138 EPÜ für nichtig zu erklären ist, nachdem die Beklagte es in dieser Fassung nicht mehr verteidigt. Demgegenüber ist die Klage teilweise abzuweisen, soweit sie sich auch gegen die Fassung des Streitpatents nach dem Hauptantrag der Beklagten richtet, weil dieser Fassung Nichtigkeitsgründe nach Art. II § 6 Abs. 1 S. 1 Nr. 1, 2 und 3 IntPatÜG i. V. m. Art. 138 Abs. 1 lit a), b) und c) EPÜ nicht entgegenstehen. Auf die Schutzfähigkeit der Fassungen nach den Hilfsanträgen kommt es bei dieser Sachlage nicht mehr an. \n\n73\\. **1.** Das Streitpatent betrifft intravitreal zu verabreichende, pharmazeutische Formulierungen eines VEGF-Antagonisten bestehend aus den Aminosäuren 27 bis 457 der SEQ ID No. 4, welcher an den Asn-Resten 62, 94, 149, 222 und 308 glykosyliert ist (vgl. NK1, Abs. [0001]). \n\n74\\. Einleitend wird in der Beschreibung des Streitpatents ausgeführt, dass die Expression von vaskulären endothelialen Wachstumsfaktoren (VEGF) nahezu ubiquitär bei humanen Krebserkrankungen sei, da sie Schlüsselmediatoren in der Tumorneoangiogenese darstellten. Die Blockade der VEGF-Funktion durch Bindung des Moleküls bzw. seines VEGFR-2 Rezeptors inhibiere das Wachstum von implantierten Tumorzellen in verschiedenen Xenograftmodellen. In der Fachliteratur sei gemäß D1 bzw. D2 ein löslicher VEGF spezifischer Fusionsprotein-Antagonist, der als \"VEGF trap\" bezeichnet werde, beschrieben. Zudem sei eine ophthalmische Formulierung eines VEGF Antikörpers aus D3 bekannt (vgl. NK1, Abs. [0002] und [0003]). \n\n75\\. Darüber hinaus sei bekannt, dass Proteine für die Langzeitlagerung lyophilisiert werden, um sie so vor Degradation, Aggregation, Oxidation oder anderen degenerativen Prozessen zu schützen (vgl. NK1, Abs. [0004]). \n\n76\\. **2.** Das Streitpatent definiert selbst keine Aufgabe. Diese ist somit objektiv durch Auslegung des Patentanspruchs aus dem zu entwickeln, was die Erfindung tatsächlich leistet. Aus der Funktion der einzelnen Merkmale im Kontext mit dem Patentanspruch ist abzuleiten, welches technische Problem diese Merkmale für sich und in ihrer Gesamtheit tatsächlich lösen (BGH, Urteil vom 15. April 2010, Xa ZR 28\u002F08, GRUR 2010, 607 Rn. 18 – Fettsäurezusammensetzung; BGH, Urteil vom 4. Februar 2010, Xa ZR 36\u002F08, GRUR 2010, 602 Rn. 27 - Gelenkanordnung). \n\n77\\. Auf dieser Grundlage ist die Aufgabe des Streitpatents als Bereitstellung von für die intravitreale Verabreichung geeigneten Formulierungen des vaskulären Endothelzellen-Wachstumsfaktor (VEGF)-Antagonisten bestehend aus den Aminosäuren 27-457 der SEQ ID No. 4, welcher an Asn-Resten 62, 94, 149, 222 und 308 glykosyliert ist, zu definieren (vgl. NK1 Patentanspruch 1, Abs. [0007], [0046]). \n\n78\\. Entgegen der Annahme der Beklagte liegt die dem Streitpatent zugrundeliegende Aufgabe nicht in der Bereitstellung einer einen VEGF-Antagonisten mit hoher Wirksamkeit und geringem Risiko für Nebenwirkungen enthaltenden stabilen Formulierung für die intravitreale Verabreichung, die mit einer angemessenen Erfolgserwartung mit Ranibizumab wettbewerbsfähig sei. Diese Aufgabenformulierung enthält allerdings Elemente, die in der Lehre des Streitpatents keinen Niederschlag gefunden haben. So befasst sich das Streitpatent nicht mit der Wirksamkeit und den Nebenwirkungen des patentgemäßen VEGF-Antagonisten, sondern ausschließlich mit der Stabilität von Formulierungen, welche den VEGF-Antagonisten enthalten. Ebenso galt es nicht, eine zu einer Ranibizumab-Formulierung alternative wettbewerbsfähige Formulierung bereitzustellen, sondern eine Formulierung des VEGF-Antagonisten bestehend aus Aminosäuren 27-457 von SEQ ID No. 4, welcher an Asn-Resten 62, 94, 149, 222 und 308 glykosyliert ist (vgl. NK1 Patentanspruch 1, Abs. [0006], [0046]). \n\n79\\. Das weitere Argument der Beklagten, dass die Aufgabe im Auffinden eines geeigneten VEGF-Antagonisten bestanden habe, welcher für die intravitreale Verabreichung formuliert werden sollte, überzeugt ebenfalls nicht. Denn bei genauer Betrachtung der NK1 ist festzustellen, dass nur die Rede von dem bekannten VEGF-Antagonisten bestehend aus Aminosäuren 27-457 von SEQ ID No. 4 ist, welcher an den Asn-Resten 62, 94, 149, 222 und 308 glykosyliert ist. Eine Auswahl unter geeigneten VEGF-Antagonisten hat in NK1 keinen Niederschlag gefunden. \n\n80\\. **3.** Die Aufgabe wird mit den ophthalmischen Formulierungen der Patentansprüche 1 und 6 nach Hauptantrag gelöst, deren Merkmale in der Verfahrenssprache Englisch und in deutscher Übersetzung nachfolgend wiedergegeben sind: \n\n81\\. Patentanspruch 1: \n\n82\\. \n\n1 An ophthalmic formulation of a vascular endothelial growth factor (VEGF) antagonist for use in intravitreal administration, wherein said ophthalmic formulation comprises Ophthalmische Formulierung eines vaskulären Endothelzellen-Wachs-tumsfaktor (VEGF)-Antagonisten zur Verwendung zur intravitrealen Verabreichung, umfassend 1.1 1-100 mg\u002Fml of a VEGF antagonist consisting of amino acids 27-457 of SEQ ID No: 4, which is glycosylated at Asn residues 62, 94, 149, 222 and 308; 1-100 mg\u002Fml eines VEGF-Antagonisten, bestehend aus Aminosäuren 27-457 von SEQ ID No: 4, welcher an Asn-Resten 62, 94, 149, 222 und 308 glykosyliert ist; 1.2 0.01-5% of one or more organic co-solvent(s) which is one or more of polysorbate, polyethylene glycol (PEG), and propylene glycol; 0,01-5% eines oder mehrere organische(n) Co-Lösungsmittel(s), welche(s) eines oder mehrere von Polysorbat, Polyethylenglykol (PEG) und Propylenglykol ist; 1.3 30-150 mM of a tonicity agent selected from sodium chloride or potassium chloride; 30-150 mM eines Tonizitätsmittels, welches aus Natriumchlorid oder Kaliumchlorid ausgewählt ist; 1.4 5-40 mM of sodium phosphate buffer; and 5-40 mM Natriumphosphatpuffer; und 1.5 1.0-7.5% of a stabilizing agent selected from the group consisting of sucrose, sorbitol, glycerol, trehalose, and mannitol, 1,0-7,5% eines Stabilisierungsmittels, welches aus der Gruppe, bestehend aus Saccharose, Sorbit, Glycerin, Trehalose und Mannit, ausgewählt ist; 1.6 pH between about 5.8-7.0. pH zwischen etwa 5,8 - 7,0.\n\n83\\. Patentanspruch 6: \n\n84\\. \n\n6 A lyophilizable formulation of a vascular endothelial growth factor (VEGF) antagonist for use in intravitreal administration after reconstitution, wherein said lyophilizable formulation comprises Zur Lyophilisierung geeignete Formulierung eines vaskulären Endothelzellen-Wachstumsfaktors (VEGF)-Antagonisten zur Verwendung zur intravitrealen Verabreichung nach Rekonstitution, umfassend 6.1 5-50 mg\u002Fml of the VEGF antagonist, preferably 5 mg\u002Fml, 10 mg\u002Fml, 20 mg\u002Fml or 40 mg\u002Fml, consisting of amino acids 27-457 of SEQ ID No: 4, which is glycosylated at Asn residues 62, 94, 149, 222 and 308; 5-50 mg\u002Fml des VEGF-Antagonisten, vorzugsweise 5 mg\u002Fml, 10 mg\u002Fml, 20 mg\u002Fml oder 40 mg\u002Fml, bestehend aus Aminosäuren 27-457 von SEQ ID No: 4, welcher an Asn-Resten 62, 94, 149, 222 und 308 glykosyliert ist; 6.2 5-25 mM of sodium phosphate buffer, 5-25 mM Natriumphosphatpuffer; 6.3 0.01-0.15% of an organic co-solvent, selected from the group consisting of polysorbate, polyethylene glycol (PEG), propylene glycol, and a combination thereof; and 0,01-0,15% eines organischen Co-Lösungsmittels, welches aus der Gruppe, bestehend aus Polysorbat, Polyethylenglykol (PEG), Propylenglykol und einer Kombination davon ausgewählt ist; und 6.4 1-10% of a stabilizing agent selected from the group consisting of sucrose, sorbitol, glycerol, trehalose, and mannitol; or 1-10% eines Stabilisierungsmittels, welches aus der Gruppe, bestehend aus Saccharose, Sorbit, Glycerin, Trehalose und Mannit, ausgewählt ist; oder 6.5 20-150 mM of a tonicity agent, preferably sodium chloride; or 20-150 mM eines Tonizitätsmittels, vorzugsweise Natriumchlorid; oder 6.6 1-10% of the stabilizing agent and 20-150 mM of the tonicity agent, 1-10% des Stabilisierungsmittels und 20-150 mM des Tonizitätsmittels, 6.7 pH about 5.8 - 7.0. pH etwa 5,8 - 7,0.\n\n85\\. **4.** Die erläuterungsbedürftigen Merkmale der Patentansprüche 1 und 6 wird der Fachmann \\- ein Team bestehend aus einem auf dem Gebiet der Ophthalmologie tätigen Mediziner und einem pharmazeutischen Technologen (Galeniker) mit Hochschulausbildung und mehrjähriger praktischer Erfahrung auf dem Gebiet der Herstellung pharmazeutischer Formulierungen \\- wie folgt verstehen: \n\n86\\. a) Im Merkmal 1 von Patentanspruch 1 und Merkmal 6 von Patentanspruch 6 wird jeweils durch den Ausdruck \"umfassend\" definiert, dass die jeweilige Formulierung der Ansprüche neben den Inhaltsstoffen gemäß den Merkmalen 1.1 bis 1.5 bzw. 6.1 bis 6.6 noch weitere Inhaltsstoffe enthalten kann. \n\n87\\. b) Das Merkmal 1.1 bzw. 6.1 spezifiziert, dass die Formulierung einen VEGF- Antagonisten bestehend aus den Aminosäuren 27 bis 457 der Sequenz SEQ ID No 4 enthält, wobei deren Asparaginsäure (Asn) Reste 62, 94, 149, 222 und 308 glykosyliert sind. Bei dem streitpatentgemäßen VEGF-Antagonisten handelt es sich um ein Volllängen-VEGF-Trap-Fusionsprotein, das im Wesentlichen aus einer Rezeptorkomponente und einer multimerisierenden Komponente besteht, wobei die Rezeptorkomponente eine Ig-ähnliche Domäne 2 eines ersten VEGF-Rezeptors (VEGFR-1) und eine Ig-Domäne 3 eines zweiten VEGF-Rezeptors umfasst (vgl. NK1, Abs. [0006], [0007]). Dieser VEGF-Antagonist ist gemäß dem Merkmal 1.1 bzw. 6.1 durch SEQ ID No. 4 definiert, die aus den Aminosäuren 27 bis 457 besteht. Zudem ist die Aminosäuresequenz an den Asn-Resten 62, 94, 149, 222 und 308 glykosyliert. Dieses Glykosylierungsmuster ist durch die für die Expression verwendeten Säugetrierzellen, vorliegend CHO-Zellen, bedingt (vgl. NK1, Abs. [0046]). Hierbei handelt es sich unbestritten um den Wirkstoff \"Aflibercept\" (vgl. NK6, Fachinformation zu Eylea, S. 2, Nr. 2, NK7, S. 2, Nr. 1). \n\n88\\. c) Patentanspruch 6 umfasst drei unabhängige Formulierungsvarianten der zur Lyophilisierung geeigneten Formulierung, die sich darin unterscheiden, dass sie außer den Komponenten der Merkmale 6.2 und 6.3 entweder nur 1-10% eines Stabilisierungsmittels, welches aus der Gruppe bestehend aus Saccharose, Sorbit, Glycerin, Trehalose ausgewählt ist (Merkmal 6.4), oder nur 20-150 mM eines Tonizitätsmittels, vorzugsweise Natriumchlorid (Merkmal 6.5), oder aber 1-10% des Stabilisierungsmittels und 20-150 mM des Tonizitätsmittels (Merkmal 6.6) beinhalten. \n\n89\\. Unter zur Lyophilisierung geeigneten Formulierungen versteht das Streitpatent wässrige Zubereitungen, die nach dem Gefriertrocknen (Lyophilisieren) mit Wasser konstituiert werden können (vgl. NK1, Abs. [0033] bis [0035]). \n\n90\\. **5.** Die Anspruchsfassung gemäß Hauptantrag ist zulässig. \n\n91\\. a) Die in den Patentansprüchen nach Hauptantrag gegenüber den erteilten Patentansprüchen vorgenommen Änderungen sind sowohl in der B1-Schrift als auch in den Offenlegungsunterlagen beschrieben (vgl. NK1, Patentansprüche 1 und 6; NK4, Patentanspruch 11, Abs. [0001], [0036]). \n\n92\\. b) Entgegen der Auffassung der Klägerin geht die nach Hauptantrag geschützte Erfindung nicht über den Inhalt der Anmeldung in der ursprünglich eingereichten Fassung sowie über den Inhalt der früheren Anmeldung in der ursprünglich eingereichten Fassung hinaus. Denn der in Merkmal 1.1 bzw. 6.1 der Patentansprüche 1 und 6 genannte VEGF-Antagonist wird in der NK3 in Absatz [0045], vorletzter Satz, und in der auf den die Seiten 3 und 4 der Sequenzprotokolle seitenübergreifend dargestellten SEQ ID No. 4, sowie in der NK4 in Absatz [0045] offenbart, wobei die SEQ ID No. 4 in NK4 zwar nicht abgedruckt ist, aber gemäß dem Hinweis unter \"Published\" auf dem Deckblatt der NK4 separat in elektronischer Form veröffentlicht worden ist und beim International Bureau der WIPO abgerufen werden kann. \n\n93\\. Der Ausdruck \"comprises\" in Absatz [0045] sagt nach fachmännischen Verständnis in Bezug auf den VEGF-Antagonisten, der auch als Fusionsprotein benannt wird, nur aus, dass dieser aus den Aminosäuren 27 bis 457 der SEQ ID No. 4 besteht, die an den Asn-Resten 62, 94, 149, 222 und 308 glykosyliert ist. Von weiteren funktionswesentlichen Bestandteilen des Fusionsproteins ist, entgegen der Auffassung der Klägerin, weder in Absatz [0045] noch in den weiteren Absätzen der jeweiligen Beschreibung die Rede. \n\n94\\. **6.** Die nach Hauptantrag geschützte Erfindung ist entgegen der Auffassung der Klägerin so deutlich und vollständig offenbart, dass ein Fachmann sie ausführen kann. \n\n95\\. a) Eine Verallgemeinerung in der Formulierung des Patentanspruchs ist zulässig, wenn im jeweiligen Einzelfall der mit der jeweiligen Anspruchsfassung erschlossene Schutz sich im Rahmen dessen hält, was dem Patent aus Sicht des Fachmanns unter Berücksichtigung der Beschreibung und der darin enthaltenen Ausführungsbeispiele als allgemeinste Form der technischen Lehre erscheint, durch die das der Erfindung zugrundeliegende Problem gelöst wird (BGH, Beschluss vom 11. September 2013 – X ZB 8\u002F12, GRUR 2013, 1210 Rn. 21 – Dipeptidyl-Peptidase-Inhibitoren; Urteil vom 12. März 2019 – X ZR 32\u002F17, GRUR 2019, 713 Rn. 42 – Cer-Zirkonium-Mischoxid I). Dafür reicht die Offenbarung zumindest eines nacharbeitbaren Wegs zur Ausführung der Erfindung aus (BGH, Urteil vom 1. Oktober 2002 – X ZR 112\u002F99. GRUR 2003, 223, 225 – Kupplungsvorrichtung II; Urteil vom 11. Mai 2010 – X ZR 51\u002F08, GRUR 2010, 901 Rn. 36 – Polymerisierbare Zementmischung; Urteil vom 3. Februar 2015 – X ZR 76\u002F13, GRUR 2015, 472 Rn. 34 – Stabilisierung der Wasserqualität), ohne dass es Darlegungen für alle unter den Wortlaut des Patentanspruchs fallende Ausgestaltungen bedarf (BGH, Urteil vom 1. Oktober 2002 – X ZR 112\u002F99, GRUR 2003, 223, 225; Urteil vom 8. Januar 2019 – X ZR 58\u002F17, BeckRS 2019, 8809 Rn. 42 – Dampftrockner; Urteil vom 12. März 2019 a. a. O. Rn. 54- Cer-Zirkonium-Mischoxid I). Ob die vom Streitpatent behaupteten Vorteile der Erfindung bei der Nacharbeitung tatsächlich erreicht werden oder erreichbar sind, spielt für die Ausführbarkeit keine Rolle (BGH, Urteil vom 3. Februar 2015 a. a. O. Rn. 36 – Stabilisierung der Wasserqualität). \n\n96\\. b) Diese Voraussetzungen sind im Streitfall erfüllt. \n\n97\\. Das Streitpatent beansprucht ophthalmische Formulierungen zur Verwendung zur intravitrealen Verabreichung nach den Patentansprüchen 1 und 6 in der Fassung des Hauptantrags charakterisiert durch ihre jeweiligen Inhaltsstoffe und den pH-Wert. Für den Anteil der Inhaltsstoffe in den Formulierungen und den pH-Wert sind in den Patentansprüchen 1 und 6 abgeschlossene Bereiche angegeben. Aus der Beschreibung des Streitpatents erfährt der Fachmann zudem, welche konkreten technischen Maßnahmen er für die Herstellung der stabilen Formulierungen ergreifen muss (vgl. NK1, Abs. [0048] bis [0056]). \n\n98\\. Darüber hinaus kann der Fachmann dem beschreibenden Teil des Streitpatents acht Ausführungsbeispiele entnehmen, die die Herstellbarkeit der Formulierungen nach den Patentansprüchen 1 und 6 belegen. Ausgehend von diesen beispielhaften Formulierungen, die den VEGF Antagonisten jeweils in Konzentrationen von 20 mg\u002Fl, 40 mg\u002Fl oder 50 mg\u002Fl enthalten und die sich jeweils durch die weiteren Hilfsstoffe und deren Mengenanteile in der Formulierung sowie dem pH-Wert unterscheiden, ist der Fachmann unter Berücksichtigung der weiteren Angaben im Streitpatent in der Lage, im Rahmen von Routineversuchen stabile Formulierungen im beanspruchten Umfang herzustellen (vgl. NK1, Patentansprüche 1 und 6, Abs. [0048], [0049], [0052] und [0053]). Die Streitpatentschrift gibt dem Fachmann auch mehrere Methoden an die Hand, mit denen er ermitteln kann, ob eine ausreichend stabile Formulierung vorliegt (vgl. NK1, Abs. [0050]). Insbesondere kann er für die Stabilitätsanalyse die im Streitpatent erwähnte Size Exclusion HPLC verwenden (vgl. NK1, Abs. [0050], [0059]). \n\n99\\. Das Argument der Klägerin, dass keine stabile Formulierung enthaltend 50 mg\u002Fml bis 100 mg\u002Fml VEGF-Antagonist herstellbar sei, überzeugt nicht. Insoweit hat die Klägerin im Rahmen der ihr obliegenden Darlegungs- und Beweislast weder ausreichend begründet noch nachgewiesen, dass diese Formulierungen nicht herstellbar sind (vgl. BGH, Urteil vom 11.5.2010 – X ZR 51\u002F06, GRUR 2010, 901, LS 2 – Polymerisierbare Zementmischung). Im Übrigen zeigt die D10, dass stabile Formulierungen mit 50 mg\u002Fml, 75 mg\u002Fml und 100 mg\u002Fml Aflibercept herstellbar sind (vgl. D10, Beispiele 1, 2 und 3). \n\n100\\. **7.** Die in den angegriffenen Patentansprüchen laut Hauptantrag beanspruchten Gegenstände sind gegenüber dem im Verfahren befindlichen Stand der Technik neu i. S. d. Art. 52 ff. EPÜ. \n\n101\\. a) Entgegen der Auffassung der Klägerin nimmt das Streitpatent die Priorität der NK5 formell wirksam in Anspruch. \n\n102\\. Dem Vortrag der Klägerin lassen sich keine hinreichenden Anhaltspunkte dafür entnehmen, dass die Übertragung des Prioritätsrechts durch die Erfinder und Anmelder der NK5 auf die Anmelderin des Streitpatents unwirksam ist. \n\n103\\. Die Wirksamkeit der Inanspruchnahme einer Priorität für die Anmeldung eines europäischen Patents gemäß Art. 87 Abs. 1 EPÜ ist autonom auf der Grundlage des Europäischen Patentübereinkommens zu beurteilen, dass für die Berechtigung zur Inanspruchnahme eine widerlegbare, aber starke Vermutung spricht und dass die gemeinsame Einreichung einer PCT-Anmeldung, in der für einen oder mehrere Bestimmungsstaaten der Anmelder der prioritätsbegründenden Anmeldung und für einen oder mehrere andere Bestimmungsstaaten eine andere Person benannt wird, eine Abmachung der Beteiligten impliziert, die die andere Person zur Inanspruchnahme der Priorität berechtigt (BGH, Urteil vom 9. Januar 2024 – X ZR 74\u002F21, GRUR 2024, 603 Rn. 67 ff. – Happy Bit; Urteil vom 28. November 2023 – X ZR 83\u002F21, GRUR 2024, 374 Rn. 110 ff. – Sorafenib-Tosylat). \n\n104\\. Im Streitfall hat die Klägerin keine konkreten Umstände aufgezeigt, die die Vermutung der Berechtigung zur Inanspruchnahme des Prioritätsrechts widerlegen. Der Einwand, die Beklagte habe mit ihrem Vortrag zu den arbeitsvertraglichen Beziehungen der Erfinder zu der Beklagten ihre Berechtigung nicht darlegen und nachweisen können, reicht hierfür nicht aus. Es ist zudem nicht ausgeschlossen, dass im Streitfall individuelle Abtretungsvereinbarungen geschlossen worden sind. Hinzu kommt, dass die vier Anmelder der als Priorität in Anspruch genommenen US-Anmeldung (NK5) an der Einreichung der dem Streitpatent zugrundeliegenden PCT-Anmeldung beteiligt waren. Auch dies spricht dafür, dass die Beklagte zur Inanspruchnahme der Priorität berechtigt war. \n\n105\\. b) Die materiellen Voraussetzungen für eine wirksame Prioritätsbeanspruchung liegen für die Formulierung gemäß Patentanspruch 1, nicht aber im Hinblick auf die lyophilisierbaren Formulierungen gemäß Patentanspruch 6, vor. \n\n106\\. aa) In der NK5 wird eine ophthalmische Formulierung offenbart, die besonders für die intravitreale Verabreichung geeignet ist (vgl. NK5, Patentanspruch 1, Abs. [0020]). Diese Formulierung enthält einen VEGF-Antagonisten in einer Konzentration im Bereich von 1 bis 100 mg\u002Fml, bei dem es sich um ein Fusionsprotein mit der SEQ ID No. 4 handelt, welche die Aminosäuren 27 bis 457 umfasst und an den Asn-Aminosäureresten 62, 94, 149, 222 und 308 glykosyliert ist (vgl. NK5, Abs. [0030]). Somit wird in der NK5 eine ophthalmische Formulierung mit den Merkmalen 1 und 1.1 offenbart. \n\n107\\. Der Einwand der Klägerin, die mit Merkmal 1.1 beanspruchte Aminosäuresequenz werde durch die Angabe \"consisting\" auf eine Aminosäuresequenz mit den Aminosäuren 27 bis 457 der SEQ ID No. 4 beschränkt, welche aber als solche dem \"SEQUENCE LISTING\" der NK5 nicht entnommen werden könne, überzeugt nicht. Die im SEQUENCE LISTING angegebene Aminosäuresequenz der SEQ ID No. 4 besteht aus insgesamt 458 Aminosäuren, die aus den Aminosäuren 1 bis 26 der Signalsequenz am N-Terminus, den Aminosäuren 27 bis 457 des codierenden Bereichs und der Aminosäure 458 am C-Terminus der Sequenz gebildet wird. Die zusätzlichen Aminosäuren am N- und C-Terminus stammen aus dem Herstellungsverfahren. Sie haben keinen Einfluss auf die antagonistische Wirkung, für die einzig die Aminosäuresequenz des codierenden Bereichs verantwortlich ist. Damit ist die in Merkmal 1.1 beanspruchte Sequenz durch die Angabe der SEQ ID No. 4 in NK5 offenbart. \n\n108\\. Darüber hinaus enthält die Formulierung gemäß NK5 einen Puffer in einer Konzentration von 5 bis 40 mM gemäß Merkmal 1.4. In Patentanspruch 1 der NK5 wird zwar die Pufferkonzentration in \"%\" anstelle in der Konzentrationseinheit \"mM\" angegeben, allerdings handelt es sich hierbei um einen offensichtlichen Schreibfehler, da in Absatz [0007] der NK5 explizit eine Konzentration von 5 bis 40 mM für den Puffer angegeben ist. Auch in den nachfolgenden Absätzen [0008] bis [0012] sowie in den Ausführungsbeispielen 1 bis 8 wird für die Angabe der Pufferkonzentration einheitlich die Konzentrationseinheit \"mM\" verwendet. Der Puffer ist gemäß NK5 ein Phosphatpuffer (vgl. NK5, Patentanspruch 6, [0008] bis [0012] \"sodium phosphate\"). \n\n109\\. Die weiteren Bestandteile der Formulierung gemäß den Merkmalen 1.2, 1.3 und 1.5 sowie der pH-Wert der Formulierung gemäß Merkmal 1.6 sind ebenfalls in NK5 offenbart (vgl. NK5, Patentanspruch 1 i. V. m. Patentansprüchen 3, 4 und 5 sowie [0020]). \n\n110\\. Somit wird die Priorität für eine Formulierung nach Patentanspruch 1 materiell zu Recht in Anspruch genommen. \n\n111\\. bb) In dem prioritätsbegründenden Dokument NK5 wird auch eine lyophilisierbare Formulierung offenbart, die gemäß dem Patentanspruch 15 der NK5 einen VEGF-Antagonisten in einer Konzentration von 10 bis 50 mg\u002Fml enthält, bei dem es sich gemäß Absatz [0030] der NK5 um den VEGF-Antagonisten mit den Aminosäuren 27 bis 457 der SEQ ID No. 4 handelt, welcher an den Asn-Resten 62, 94, 149, 222 und 308 glykosyiert ist. Diese Formulierung kann nach der Rekonstitution intravitreal verabreicht werden (vgl. NK5, Abs. [0019] i. V. m. [0020]). Darüber hinaus umfasst die Formulierung 5 bis 25 mM Puffer, wie bspw. einen Phosphatpuffer, 0,01 bis 0,15% eines organischen Co-Lösungsmittels, wie bspw. Polysorbat, Propylenglykol und\u002Foder PEG, sowie 1 bis 10% eines Stabilisierungsmittels, wie bspw. Saccharose, Sorbitol, Trehalose, Glycerin oder Mannit (NK5, Patentanspruch 15, Abs. [0013]). Die Formulierung hat einen pH-Wert von etwa 5,8 bis 7,0 (vgl. NK5 Patentanspruch 15). Dennoch offenbart die NK5 keine Formulierung gemäß Patentanspruch 6, da die Untergrenze des Konzentrationsbereichs für den VEGF-Antagonisten 10 mg\u002Fml und nicht wie in Merkmal 6.1 definiert 5 mg\u002Fml beträgt. \n\n112\\. Darüber hinaus sind in der NK5 auch die Formulierungsvarianten gemäß Merkmal 6.5 bzw. 6.6 nicht offenbart. Beide Merkmale fordern die Anwesenheit von 20 bis 150 mM eines Tonizitätsmittels, bei dem es sich vorzugsweise um Natriumchlorid handelt. In der NK5 wird zwar die Anwesenheit von Natriumchlorid in der lyophilisierbaren Formulierung beschrieben, jedoch werden hierfür nur Konzentrationen in Höhe von 20 mM und 67,5 mM beschrieben (vgl. NK5, Patentansprüche 19 bis 21, Abs. [0015], [0016], Ausführungsbeispiele 7 und 8). Ein Bereich von 20 bis 150 mM, wie in Merkmal 6.5 bzw. 6.6 spezifiziert, kann der NK5 folglich nicht entnommen werden. \n\n113\\. Die Priorität wird somit für die lyophilisierbaren Formulierungen nach Patentanspruch 6 materiell nicht wirksam in Anspruch genommen. \n\n114\\. c) Die Formulierungen gemäß den Patentansprüchen 1 und 6 in der Fassung des Hauptantrags sind jeweils neu gegenüber D10 und D11. Darüber hinaus wird die lyophilisierbare Formulierung gemäß Patentanspruch 6 nicht durch D12 neuheitsschädlich vorweggenommen. In sämtlichen Dokumenten wird keine Formulierung eines VEGF-Antagonisten für die intravitreale Verabreichung beschrieben. \n\n115\\. aa) Die Druckschrift D10 beschreibt stabile flüssige Formulierungen (D10, Patentanspruch 1), die einen VEGF-Antagonisten enthalten. Hierbei handelt es sich insbesondere um ein Fusionsprotein, das die Aminosäuren 27-457 der Sequenz SEQ ID No. 4 aufweist, wobei dessen Asn-Reste 62, 94, 149, 222 und 308 glykosyliert sind (vgl. D10, Patentanspruch 3, Abs. [0026]). Die Formulierung umfasst 10-50 mg\u002Fml Fusionsprotein, 0,05-0,10% Polysorbat, 25-150 mM NaCl, 1-10 mM Phosphatpuffer, 1-10 mM Citrat, 5-30 % Saccharose (= Sucrose), bei einem pH-Wert von etwa 6-6,5 (vgl. D10, Patentanspruch 6). Damit offenbart die D10 zwar eine Formulierung mit den Merkmalen 1.1 bis 1.6, allerdings wird in dem Dokument nicht erwähnt, dass es sich um eine ophthalmische Formulierung für die intravitreale Verabreichung handelt, sondern nur, dass die Formulierung subkutan bzw. intravenös verabreicht werden kann (vgl. D10, Abs. [0045]). Nachdem Merkmal 1 in D10 nicht beschrieben ist, erweisen sich die ophthalmischen Formulierungen gemäß Patentanspruch 1 in der Fassung des Hauptantrags als neu gegenüber D10. \n\n116\\. Darüber hinaus werden in D10 auch zur Lyophilisierung geeignete Formulierungen eines VEGF-Antagonisten offenbart, welcher ein Fusionsprotein darstellt, das die Aminosäuren 27-457 der Sequenz SEQ ID No. 4 aufweist, wobei dessen Asn-Reste 62, 94, 149, 222 und 308 glykosyliert sind (vgl. D10, Patentanspruch 8, Abs. [0026]). Die Formulierungen enthalten einen Puffer, ein organisches Co-Lösungsmittel oder \"bulking agent\" und ein oder mehrere Lyoprotektiva. Der Puffer kann u.a. auch Phosphat sein (vgl. D10, Patentanspruch 8, Abs. [0011]). Als organisches Co-Lösungsmittel oder \"bulking agent\" nennt D10 Polyethylenglykol (vgl. D10, Patentanspruch 10, \"PEG\"). Gemäß Patentanspruch 11 ist in der lyophilisierbaren Formulierung mindestens eines der Lyoprotektiva Glycerin und Saccharose vorhanden. Eine bevorzugte Formulierung nach Patentanspruch 12 enthält 5-75 mg\u002Fml Fusionsprotein, 5-50mM Histidin, 0,1-0,3% PEG, 0,5-6% Saccharose bei einem pH-Wert von 6,0 bis 6,5. Verabreichungswege werden für die lyophilisierten Formulierungen nicht beschrieben. Damit wird in der D10 zwar eine lyophilisierbare Formulierung mit den Merkmalen 6.1 bis 6.4 und 6.7 offenbart, jedoch enthalten die Formulierungen weder ein Tonizitätsmittel gemäß Merkmal 6.5 bzw. 6.6, noch sind sie nach Rekonstitution für die intravitreale Verabreichung gemäß Merkmal 6 vorgesehen. Somit ist auch der Gegenstand von Patentanspruch 6 in der Fassung des Hauptantrags gegenüber D10 neu. \n\n117\\. bb) Die Entgegenhaltung D11 betrifft die lokale Verabreichung von VEGF-Antagonisten zur Behandlung einer Augenerkrankung (vgl. D11, Patentanspruch 1, Abs. [0002]). Bei diesen handelt es sich u.a. um das Fusionsprotein VEGFR1R2-FcΔC1(a) mit der SEQ ID No. 2, welche der streitpatentgemäßen SEQ ID No. 4 entspricht (vgl. D11, Patentanspruch 3, SEQUENZ LISTING). Die Verwendung von Säugetierzellen wie CHO-Zellen als Wirtszellen zur Exprimierung der Aminosäuresequenz bedingt zwangsläufig die Glykosylierung der Asn-Reste 62, 94, 149, 222 und 308 (vgl. D11, Abs. [0040]). Dieser Aflibercept entsprechende Antagonist wird mit einem pharmazeutisch geeigneten Träger formuliert, wobei pharmazeutische Formulierungen entstehen, die u.a. flüssig sein können (vgl. D11, Abs. [0044]). Die flüssigen Formulierungen enthalten neben einem Gelmittel ein Konservierungsmittel bei einem ophthalmisch verträglichen pH-Wert und entsprechender Osmolarität (vgl. D11, Abs. [0046], [0047]). Die flüssige Formulierung nach Beispiel 4 der D11 besteht aus 4,92 mg\u002Fml Aflibercept (SEQ ID No. 2), 5 mM Phosphat, 5 mM Citrat, 50 mM NaCl, 5% Saccharose und 0,1% Polysorbat 20 bei einem pH-Wert von 6,0. Lyophilisierbare Formulierungen werden hingegen in D11 nicht angesprochen. Unter einer lokalen Verabreichung versteht die D11 die subkonjunktivale (unterhalb der Bindehaut) oder subkutane (unterhalb der Haut) Injektion oder die Applikation von Augentropfen (vgl. D11, Patentanspruch 13, Abs. [0042], [0043], [0066]). \n\n118\\. Die D11 offenbart damit weder eine ophthalmische Formulierung zur intravitrealen Verabreichung nach Patentanspruch 1 noch eine lyophilisierbare Formulierung zur intravitrealen Verabreichung nach Rekonstitution gemäß Patentanspruch 6 in der Fassung des Hauptantrags. \n\n119\\. Die Formulierung gemäß den Patentansprüchen 1 und 6 ist damit neu gegenüber D11. \n\n120\\. cc) In der Publikation D12 wird die intravenöse Injektion des VEGF-Antagonisten \"VEGF TrapR1R2\" zur Verhinderung der Ovulation beschrieben (vgl. D12, S. 1114, Titel, Abstract, S. 1115, li. Sp., 3. Abs.). Eine intravitreale Verabreichung wird in D12 nicht offenbart. Folglich erweist sich die Formulierung gemäß Patentanspruch 6 als neu gegenüber der Lehre der D12. \n\n121\\. **8.** Die Gegenstände der angegriffenen Patentansprüche nach Hauptantrag beruhen gegenüber dem vorgenannten Stand der Technik auch auf einer erfinderischen Tätigkeit i. S. d. Art. 56 EPÜ. \n\n122\\. a) Die D14 schildert die Verwendung von VEGF-bindenden Fusionspolypeptiden, sogenannten VEGF-Traps, für therapeutische Anwendungen (vgl. D14, S. 1, Titel, Abs. [0015] und [0040]). Zu diesen VEGF-Traps zählen sowohl Volllängen VEGF-bindende Fusionspolypeptide als auch trunkierte VEGF-bindende Fusionspolypeptide, sogenannte VEGF-Mini-Traps. Sämtliche VEGF-Traps können zusätzlich eine von der Expressionszelle herrührende Signalsequenz am N- bzw. C-Terminus aufweisen (vgl. D14, Abs. [0011]). Im Absatz [0013] wird ein VEGF-Volllängen-Trap beschrieben, dessen Aminosäuresequenz die Aminosäuren 27 bis 457 der SEQ ID No. 8 umfasst, welche an den Asn-Resten 62, 94, 149, 222 und 308 glykosyliert sind und damit dem in Merkmal 1.1 bzw. 6.1 beanspruchten VEGF-Antagonisten Aflibercept entspricht (vgl. D14, Abs. [0013], 6. Aspekt i. V. m. [0007], [0008]). \n\n123\\. Sowohl die Volllängen-VEGF-Traps als auch die VEGF-Mini-Traps finden Verwendung in der Behandlung von Augenerkrankungen, wie altersbedingter Makuladegeneration und diabetischer Retinopathie. Die VEGF-Mini-Traps sind darüber hinaus besonders geeignet als Adjuvans bei Augenoperationen und der Behandlung von intraokularen Tumoren durch intravitreale Injektion (vgl. D14, Abs. [0015] und [0043]). Zudem werden verschiedene Verabreichungswege für sämtliche VEGF-Traps in Absatz [0050] allgemein beschrieben, die enteral oder parenteral sein können, wobei dazu u.a. auch die intraokulare Verabreichung zählt. \n\n124\\. Geeignete Formulierungen der VEGF-Traps sind wässrige Lösungen bzw. Suspensionen oder feste Zusammensetzungen, die ins Auge eingebracht werden können. Die wässrigen Suspensionen oder Gemische aus Lösung und Suspension können ein oder mehrere Polymere als Suspendiermittel enthalten. Dabei handelt es sich um wasserlösliche Polymere wie Cellulosepolymere und wasserunlösliche Polymere, wie vernetzte carboxylgruppenhaltige Polymere. Die Zusammensetzungen sind bevorzugt viskos und\u002Foder mukoadhesiv (vgl. D14, Abs. [0054]). Darüber hinaus können die Zusammensetzungen auch ein Geliermittel aufweisen, das bei Kontakt mit dem Auge oder Tränenflüssigkeit ein Gel ausbildet (vgl. D14, Abs. [0055]). \n\n125\\. Konkrete pharmazeutische Formulierungen werden in D14 nur für die VEGF-Mini-Traps beschrieben, die in Form von Lösungen, Suspensionen, Emulsionen, Tabletten, Pillen, Kapseln, Puder und Retardformulierungen vorliegen können (vgl. D14, Abs. [0056]). Die Formulierungen können einen Träger aus einer sterilen Flüssigkeit, wie Wasser oder Öle, und weitere pharmazeutische Hilfsstoffe, wie Stärke, Glukose, Laktose, Saccharose, Gelatine, Malz, Reis, Mehl, Kreide, Silikagel, Natriumstearat, Glycerolmonostearat, Talk, Natriumchlorid, Trockenmagermilch, Glykol, Propylenglykol, Wasser und Ethanol aufweisen (vgl. D14, Abs. [0056]). Im Falle von wässrigen Zusammensetzungen müssen diese über einen ophthalmisch verträglichen pH-Wert und eine entsprechende Osmolarität verfügen. Zur Einstellung des pH-Werts werden verschiedene Puffersysteme vorgeschlagen, zu denen auch Phosphorsäure zählt. Die Osmolarität wird mit ophthalmisch verträglichen Salzen, etwa Natriumchlorid, eingestellt (vgl. D14, Abs. [0058]). \n\n126\\. Der Fachmann entnimmt der D14 zwar, dass die Volllängen-VEG Trap Aflibercept intravitreal verabreicht werden kann, konkrete Angaben zur Formulierung, die über eine Polymer enthaltende wässrige Lösung bzw. Suspension hinausgehen, finden sich in D14 jedoch nur im Hinblick auf die VEGF-Minitraps, wobei auch diese ohne konkrete Zusammensetzung beschrieben sind. Damit fehlt es an Hinweisen zur Zusammensetzung von Formulierungen der Volllängen VEGF-Trap Aflibercept, die für die intravitreale Verabreichung geeignet sind. \n\n127\\. Dies veranlasst den Fachmann, geeignete pharmazeutische Formulierungen für die intravitreale Verabreichung von Aflibercept zu entwickeln. \n\n128\\. Entgegen der Auffassung der Klägerin liefert die D15 keine Hinweise auf eine für die intravitreale Verabreichung geeignete Formulierung des VEGF-Volllängen-Traps \"Aflibercept\". \n\n129\\. Die D15 betrifft stabile pharmazeutische Formulierungen von Interleukin-1 (IL-1) Antagonisten, die sowohl flüssig wie auch für die Lyophilisierung geeignet sind (vgl. D15 Patentansprüche 1 und 8, Abs. [0001, [0004], [0019]). Bei diesen Interleukin-1 Antagonisten handelt es sich um Fusionsproteine, die aus zwei IL-1 Rezeptorkomponenten und einer Multimerisierungskomponente gebildet werden (vgl. D15, Abs. [0030]). Damit mag es sich zwar um Fusionsproteine handeln, diese zählen aber nicht zur Klasse der VEGF-Antagonisten. \n\n130\\. Die flüssigen Formulierungen enthalten neben dem IL-1 Proteinantagonisten einen Puffer, ein organisches zusätzliches Lösungsmittel oder \"bulking agent\" und einen oder mehrere thermische Stabilisatoren (vgl. D15 Patentanspruch 8). Sie haben einen pH-Wert im Bereich von 6,0 bis 6,75 (vgl. D15, Abs. [0037]). Eine bevorzugte Zusammensetzung nach Patentanspruch 10 umfasst 5-100 mM Phosphatpuffer, 0,5-3% PEG 3350, 25-150 mM NaCl, 5-30% Saccharose und 10-100 mg\u002Fml IL 1-Antagonist. \n\n131\\. Formulierungen für die Lyophilisierung enthalten hingegen 5-100 mM Histidin, 0,5-3,0% PEG, 0,25-3% Glycin, 5-50 mM Arginin, 0,5-30% Saccharose und 5-50 mg\u002Fml an IL-1 Proteinantagonisten (vgl. D15, Patentanspruch 1). Ein pH-Wert wird für die lyophilisierbaren Formulierungen im Bereich von 6 bis 6,75 angegeben (vgl. D15, Patentanspruch 5). Die lyophilisierbare Formulierung unterscheidet sich in ihrer galenischen Zusammensetzung von der streitpatentgemäßen Zusammensetzung nach Patentanspruch 6 bereits darin, dass sie anstelle des Phosphatpuffers Histidin enthält. \n\n132\\. Nachdem die D15 zu möglichen Verabreichungswegen schweigt, kann ihr auch nicht entnommen werden, dass die dort konkret genannten Formulierungen für die ophthalmische Applikation, insbesondere für die intravitreale Verabreichung geeignet sind. \n\n133\\. Der Auffassung der Klägerin, dass parenterale Formulierung auch für die intravitreale Verabreichung geeignet seien, überzeugt nicht. Aus dem 3-monatigen off-label use von Bevacizumab gemäß D27, bei dem ein Konzentrat zur Herstellung einer Infusionslösung unverdünnt intravitreal verabreicht wurde, kann jedenfalls nicht geschlossen werden, dass parenterale Formulierung grundsätzlich intravitreal verabreichbar sind (vgl. D27, S. 495, S. 498, li. Sp., spaltenübergr. Abs., S. 509, li. Sp. Abs. 3). \n\n134\\. In D7 wird zwar hervorgehoben, dass die Anforderungen von ophthalmischen Formulierungen im Hinblick auf Sterilität, Tonizität, Konservierung, Gewebekompatibilität und Pyrogenen vergleichbar mit denen von parenteralen Formulierungen seien, allerdings kann hieraus nicht geschlossen werden, dass die galenische Zusammensetzung einer intravitrealen Formulierung identisch mit der einer parenteralen Darreichungsform ist (vgl. D7, S. 850, li. Sp., vorletzt. Abs.). \n\n135\\. Die D15 liefert dem Fachmann damit keine Anregungen für Formulierungszusammensetzungen nach den Patentansprüchen 1 und 6 in der Fassung des Hauptantrags, die für die intravitreale Verabreichung von Aflibercept geeignet sind. \n\n136\\. b) Auch ausgehend von D29 gelangt der Fachmann nicht ohne erfinderische Tätigkeit zu den beanspruchten Formulierungen gemäß den Patenansprüchen 1 und 6 in der Fassung des Hauptantrags. \n\n137\\. aa) Aus der D29 ist ebenfalls die Behandlung von Augenerkrankungen mit VEGF-Inhibitoren bekannt (vgl. D29, Patentanspruch 1, Abs. [0005]), wobei die VEGF-Inhibitoren u.a. intravitreal verabreicht werden können (vgl. D29, Patentansprüche 1 und 10, Abs. [0040]). Ein in D29 angegebener VEGF-Inhibitor hat die Aminosäuresequenz der SEQ ID No. 6 (VEGFR1R2 FcΔC1(a)), die der SEQ ID No. 4 des Streitpatents entspricht. Sie weist die Aminosäuren 27 bis 457 auf, wobei zusätzlich am N- und C-Terminus herstellungsbedingte Sequenzen vorhanden sind (vgl. D29, Patentansprüche 1 und 8, Abs. [0006] und [0028], SEQUENCE LISTING SEQ ID No. 6). In der D29 finden sich zwar keine Angaben zum exakten Glykolisierungsmuster der Aminosäuresequenz der SEQ ID No. 6, allerdings wird die Aminosäuresequenz durch Expression aus CHO-Zellen erhalten, die mit den im Streitpatent verwendeten Zellen übereinstimmen (vgl. D29 Abs. [0023] i. V. m. Abs. [0052] und [0063]). Damit ist davon auszugehen, dass der VEGF-Antagonist mit der Aminosäuresequenz der SEQ ID No. 6 das anspruchsgemäße Glykosylierungsmuster aufweist (vgl. auch Abschnitt 4 b)). Gemäß den Beispielen 16 und 17 wird der VEGF-Trap mit der SEQ ID No. 6 intravitreal verabreicht und im Beispiel 17 zudem zur Behandlung von Makuladegeneration verwendet (vgl. D29, Abs. [0083] - [0090]). Die Anfangsdosis liegt im Bereich von 25 bis 4000 µg (vgl. D29, Patentanspruch 12). Die in Beispiel 16 verwendete Dosierung beträgt 500 µg pro Auge (vgl. D29, Abs. [0084]). Angaben zu pharmazeutischen Formulierungen finden sich in D29 nur für topische und subkonjunktionale Darreichungsformen (vgl. D29, Abs. [0041]). Der Fachmann entnimmt der D29 zwar eine Formulierung mit den Merkmalen 1 und 1.1. Um zu der ophthalmischen Formulierung gemäß Patentanspruch 1 zu gelangen, bedurfte es jedoch weiterer Hinweise in Bezug auf deren galenische Zusammensetzung, die die D15 aber aus den zuvor genannten Gründen nicht zu liefern vermag. \n\n138\\. Soweit die Klägerin argumentiert, dass intravenöse Formulierungen auch bei abweichender Tonizität und abweichendem pH-Wert gemäß D7 und D27 grundsätzlich tauglich für die intravitreale Verabreichung seien, der Fachmann unter Berücksichtigung des ihm gemäß D35 zur Verfügung stehenden Baukastens an pharmazeutischen Hilfsstoffen im Rahmen eines Routinescreenings zu für die intravitreale Verabreichung geeigneten Formulierungen gelangt wäre, ohne erfinderisch tätig zu werden, und er dabei ein Gemisch von Natriumchlorid und Saccharose besonders im Blick gehabt, weil diese nach D15 gemeinsam effektiver stabilisierend wirkten, wobei er einen Anteil von 20% Saccharose von vornherein ausgeschlossen habe, da diese hypertonisch wirke, überzeugt dies nicht. \n\n139\\. Dem Lehrbuch D7 kann zwar entnommen werden, dass ophthalmische Zubereitungen vergleichbar mit parenteralen Darreichungsformen sind (vgl. D7, S. 850, li. Sp., vorletzt. Abs.), jedoch wird hervorgehoben, dass intraokulare Injektionen striktere Standards in Bezug auf die Tonizität, die Reinheit der Komponenten, Endotoxine, Konservierung und Vermeidung von Pyrogenen sowie Gewebekompatibilität erfordern (vgl. D7, S. 804, re. Sp., Nr. 1, S. 850, li. Sp., vorletzt. Abs.). Besonderer Sorgfalt bedarf es bei der Formulierung von intraokularen Darreichungsformen in Bezug auf den pH-Wert und die Pufferkapazität, da das Hornhautendothel nur geringe Abweichungen zu physiologischen Bedingungen toleriert (vgl. D7, S. 862, li. Sp., Abs. \"BUFFER AND pH\"). Diese Aussage relativiert die Tauglichkeit von intravenösen Formulierungen für die intravitreale Verabreichung, wie die Klägerin weiter anhand von D27 und D35 zu vermitteln versucht. \n\n140\\. In der D27 wird von einer dreimonatigen off-label use Studie zur Behandlung von altersbedingter Makuladegeneration mit Bevacizumab (Avastin) berichtet, bei der den Patienten das kommerziell erhältliche Konzentrat von Bevacizumab (Avastin) unverdünnt, also nicht als parenterale Lösung, intravitreal gespritzt wurde (vgl. D27, S. 495, Abstract, S. 498, spaltenübergr. Satz). In D27 wird auch betont, dass die Langzeit-Sicherheit und –Wirksamkeit nicht bekannt sind (vgl. D27, S. 495, Abstract, \"Conclusion\"). Damit kann aus D27 nicht geschlossen werden, dass parenterale Formulierungen von VEGF-Antagonisten für die intravitreale Applikation grundsätzlich tauglich sind. \n\n141\\. Der in der Tabelle 1 auf Seite 697 der D35 offenbarte \"Baukasten\" an Formulierungen von monoklonalen Antikörpern betrifft sowohl lyophilisierte wie flüssige Formulierungen für die intravenöse, intramuskuläre und subkutane Verabreichung. \n\n142\\. Allen Formulierungen ist zwar ein Puffer gemeinsam, der aus Citrat, Phosphat, Acetat, Histidin, Glycin bzw. Mischungen davon besteht, allerdings variieren die weiteren pharmazeutischen Hilfsstoffe und pH-Werte in Abhängigkeit vom jeweiligen Wirkstoff. Es werden insgesamt 12 verschiedene pharmazeutische Hilfsstoffgemische angegeben. Darunter befindet sich auch das Hilfsstoffgemisch von Avastin (Bevacizumab) mit Trehalose und Polysorbat 20, wobei die Formulierung einen pH-Wert von 6,4 aufweist (vgl. D35, S. 697, Tab. 1, vorletzt. Eintrag). \n\n143\\. Der \"Baukasten\" der D35 lässt nicht ohne unzulässige rückschauende Betrachtung den Schluss zu (vgl. Schulte\u002FMoufang, Patentgesetz, 12. Aufl. PatG § 4, Rn. 23), dass der Fachmann Anlass gehabt hat, für eine ophthalmische Formulierung zur intravitrealen Verabreichung von Aflibercept sämtliche Hilfsstoffkombinationen unter Einbeziehen der Information aus D15, wonach eine Kombination von Natriumchlorid und Saccharose besonders effektiv Formulierungen von IL-1 Antagonisten stabilisiert (vgl. D15, Abs. [0037]), beliebig zu screenen und als geeigneten Puffer Phosphat auszuwählen, sowie den pH-Wert im Bereich von 5,8 bis 7,0 festzulegen. Letzterer weicht von dem in D7 empfohlenen physiologischen Bereich des Auges z.T. deutlich ab. \n\n144\\. Die ophthalmische Formulierung gemäß Patentanspruch 1 in der Fassung des Hauptantrags wird somit ausgehend von D29 nicht nahegelegt. \n\n145\\. bb) Entgegen der Annahme der Klägerin gelangt der Fachmann gelangt ausgehend von D29 nicht in naheliegender Weise zu lyophilisierbaren Formulierungen gemäß Patentanspruch 6 in der Fassung des Hauptantrags. Zum einen fehlt ausgehend von D29 bereits der Anlass lyophilisierbare Formulierungen in Betracht zu ziehen, da diese in dem Dokument nicht thematisiert sind; zum anderen gelangt der Fachmann aus den bereits genannten Gründen nicht zu den streitpatentgemäßen Formulierungen. \n\n146\\. c) Entgegen dem Einwand der Klägerin legt auch die Kombination von D29 mit D12 nicht die lyophilisierbaren Formulierungen gemäß Patentanspruch 6 in der Fassung des Hauptantrags nahe. \n\n147\\. Aus der D29 ist bekannt, dass Aflibercept intravitreal zur Behandlung von Makuladegeneration verabreicht wird, wobei keine Formulierungs-zusammensetzung erwähnt wird (vgl. Abs. 8\\. ba)). Damit war der Fachmann zwar veranlasst nach geeigneten Formulierungen zu suchen. Dabei wird er aber die D12 nicht in den Blick nehmen, weil es sich bei der darin angegebenen Formulierung nicht um eine lyophilisierbare Formulierung handelt. Entgegen der Auffassung der Klägerin lässt die Angabe \"*The compounds were stored at -20°C until required, at which they were thawed.* \" nicht den Schluss zu (vgl. D12, S. 1115, li. Sp. Abs. \"Treatments\"), dass es sich um eine lyophilisierte Formulierung handelt. Vielmehr handelt es sich um eine eingefrorene Lösung, die nach dem Auftauen ohne weitere Rekonstitution verwendet wird. \n\n148\\. d) Der Fachmann, der vor der Aufgabe steht, Formulierungen für die intravitreale Verabreichung des (VEGF)-Antagonisten gemäß Merkmal 1.1 bzw. 6.1, bereitzustellen, wird, wie zu D29 bereits ausgeführt, die D12 als Ausgangspunkt schon deshalb nicht in Betracht ziehen, da sie eine Studie zur Hemmung der Ovulation bei Makaken betrifft, denen die VEGF TrapR1R2 intravenös verabreicht wurde (vgl. D12, S. 1114, Abstract). \n\n149\\. e) Auch ausgehend von den in D10 oder D11 angegebenen Formulierungen für den beanspruchten VEGF-Antagonisten, welche aufgrund der insoweit nicht wirksamen Inanspruchnahme der Priorität vorveröffentlichen Stand der Technik für die Formulierungen nach Patentanspruch 6 darstellen, ergibt sich keine andere Bewertung. Denn der Fachmann gelangt auch unter Berücksichtigung der Studien zur Behandlung von Makuladegeneration durch intravitreale Verabreichung des patentgemäßen VEGF-Antagonisten gemäß D13, nicht ohne erfinderisch tätig zu werden zu den lyophilisierbaren Formulierungen gemäß Patentanspruch 6 in der Fassung des Hauptantrags. \n\n150\\. aa) Aus der D10 sind zwar vorlyophilisierte Formulierungen des patentgemäßen VEGF-Antagonisten für die intravenöse Verabreichung bekannt, aus denen lyophilisierte Formulierungen hergestellt werden. Sie enthalten neben einem Puffer ein Cosolvent und ein oder mehrere Lyoprotektiva (vgl. D10, Patentansprüche 1, 3, 8 und 17, Abs. [0009] bis [0011], [0026], [0031], [0045], [0046], SEQUENZ LISTING: SEQ ID No. 4). In D10 werden aber keine Formulierungen für die intravitreale Verabreichung angegeben. Aus den bereits genannten Gründen geht der Fachmann nicht davon aus, dass Infusionslösungen für die intravitreale Verabreichung geeignet sind. \n\n151\\. Zudem wird der Fachmann nicht unmittelbar dazu angeleitet, als Puffer Phosphat in Betracht zu ziehen. Denn D10 weist explizit darauf hin, dass Histidin gegenüber Phosphat den VEGF-Antagonisten bei der Lyophilisierung besser stabilisiert. Es wird daher auch in sämtlichen bevorzugten Ausführungsformen und in den Ausführungsbeispielen der vorlyophilisierten Formulierungen ausschließlich Histidin als Puffer verwendet (vgl. D10, Patentansprüche 9, 12 und 13, Abs. [0009], [0011], [0031], Beispiele 4 und 5). \n\n152\\. Auch die weitere Berücksichtigung der D13 führt nicht dazu, dass die lyophilisierte Darreichungsform nach Patentanspruch 6 in der Fassung des Hauptantrags nahegelegen hat, zumal in dem Dokument keine Formulierungen angegeben sind. \n\n153\\. bb) Aus der Entgegenhaltung D11 ist die lokale Verabreichung von Aflibercept zur Behandlung einer Augenerkrankung bekannt (vgl. D11, Patentansprüche 1 und 3, Abs. [0002], SEQUENCE LISTING: SEQ ID No. 2). Unter einer lokalen Verabreichung versteht die D11 die subkonjunktivale Injektion oder Augentropfen (vgl. D11, Patentanspruch 13, Abs. [0042], [0043]). Aflibercept wird mit einem pharmazeutisch geeigneten, auch flüssigen Träger formuliert (vgl. D11, Abs. [0044]). Diese flüssigen Formulierungen enthalten neben einem Gelmittel ein Konservierungsmittel bei einem ophthalmisch verträglichen pH-Wert und einer entsprechenden Osmolarität (vgl. D11, Abs. [0046], [0047]). Damit sind in der D11 aber keine lyophilisierbaren Formulierungen offenbart. Anregungen dazu findet der Fachmann auch nicht in D13, die keine Formulierungszusammensetzungen angibt. \n\n154\\. Die Behauptung der Klägerin, dass in D11 beschriebene Formulierungen zur Lyophilisierung geeignet seien, ist rein spekulativ und findet dort keine Grundlage. \n\n155\\. f) Damit haben die Patentansprüche 1 und 6 in der nach Hauptantrag verteidigten Fassung Bestand. Mit ihnen haben auch die darauf zurückbezogenen, vorteilhafte Ausführungsformen der Patentansprüche 1 und 6 betreffenden Patentansprüche 2 bis 5 und 7 bis 9 Bestand. \n\n156\\. Bei dieser Sach- und Rechtslage brauchte auf die Hilfsanträge nicht mehr eingegangen zu werden. \n\n157\\. **B. Nebenentscheidungen**\n\n158\\. Die Kostenentscheidung beruht auf § 84 Abs. 2 PatG i. V. m. § 92 Abs. 1 ZPO. \n\n159\\. Dabei hat der Senat berücksichtigt, dass der Schutzumfang des nach dem Hauptantrag eingeschränkten schutzfähigen Patentgegenstands gegenüber demjenigen der erteilten Fassung deutlich geringer ist; denn die erteilte Fassung wies mit dem gestrichenen Merkmal \"wherein the formulation is suitable for intravitreal administration\" (\"wobei die Formulierung für die intravitreale Verabreichung geeignet ist\") ohne die Einschränkung auf \"for use in intravitreal administration\" (\"zur intravitrealen Verabreichung\") einen größeren Schutzumfang auf. Den infolge der Änderung reduzierten Schutzumfang schätzt der Senat auf 20 % des Streitpatents. \n\n160\\. Die Entscheidung über die vorläufige Vollstreckbarkeit auf § 99 Abs. 1 PatG i. V. m. § 709 ZPO.","de","jurionline_de","","BPatG München, 26.06.2025, 3 Ni 15\u002F23 (EP)","ecli-de-neuris-jure259032096",null,[19,34,44,54,64],{"id":20,"ecli":21,"caseNumber":14,"courtId":22,"courtName":14,"decisionDate":23,"fullText":24,"language":25,"source":26,"sourceUrl":27,"summary":14,"slug":28,"metadata":29},"410","ECLI:NL:RBLIM:2026:6423",66,"2026-07-08T00:00:00.000Z","RECHTBANK limburg\n\nZittingsplaats Roermond\n\nBestuursrecht\n\nzaaknummer: ROE 25 \u002F 2565\n\nuitspraak van de meervoudige kamer van 8 juli 2026 in de zaak tussen\n\n [belanghebbende] , gevestigd te [plaats], belanghebbende\n\n(gemachtigde: M.O.E. Uyen)\n\nen\n\nde heffingsambtenaar van de Belastingsamenwerking Gemeenten en Waterschappen, de heffingsambtenaar (gemachtigde: A. van den Dool).\n\nProcesverloop\n\nDe heffingsambtenaar heeft op grond van de Wet waardering onroerende zaken (Wet woz) de waarde van de onroerende zaken van belanghebbende voor het belastingjaar 2025 vastgesteld (het primaire besluit).\n\nBelanghebbende heeft tegen het primaire besluit bezwaar gemaakt.\n\nDe heffingsambtenaar heeft het bezwaar van belanghebbende gegrond verklaard (het bestreden besluit). Aan belanghebbende is een proceskostenvergoeding van in totaal € 161,74 toegekend.\n\nBelanghebbende heeft tegen het bestreden besluit beroep ingesteld.\n\nDe heffingsambtenaar heeft verweer gevoerd.\n\nOp 4 mei 2026, aangevuld op 11 mei 2026, zijn van belanghebbende nadere gronden en stukken ontvangen.\n\nHet onderzoek ter zitting heeft vervolgens plaatsgevonden op 15 mei 2026. Belanghebbende heeft zich laten vertegenwoordigen door mr. L.H.G.M. Driessen, kantoorgenote van haar gemachtigde bij Previcus B.V. te Boxmeer. De heffingsambtenaar heeft zich laten vertegenwoordigen door zijn gemachtigde.\n\nOverwegingen\n\n1. De rechtbank stelt vast dat de woz-waarde tussen partijen niet meer in geschil is. Het beroep van belanghebbende richt zich enkel tegen de toegekende proceskostenvergoeding en spitst zich toe op de vraag of de heffingsambtenaar bij de vaststelling van de proceskostenvergoeding in bezwaar toepassing heeft mogen geven aan de vermenigvuldigingsfactor 0,125 van artikel 30a, eerste lid, van de Wet woz, zoals dit artikellid luidt met ingang van 1 januari 2025.\n\n2. De heffingsambtenaar heeft in het bestreden besluit de proceskostenvergoeding van € 161,74 als volgt gespecificeerd:\n\n- indienen bezwaarschrift: 1 punt x waarde per punt € 647,- x factor 0,125 = € 80,87 +\n\n- bijwonen hoorzitting: 1 punt x waarde per punt € 647,- x factor 0,125 = € 80,87 = € 161,74.\n\n3. Belanghebbende vindt dat de heffingsambtenaar een te lage proceskostenvergoeding heeft toegekend. Zij verzoekt de rechtbank om artikel 30a van de Wet woz buiten toepassing te laten, omdat haar gemachtigde een bijzonder geval is als bedoeld in het zogenoemde 30a-arrest van de Hoge Raad van 17 januari 2025 (ECLI:NL:HR:2025:46).\n\n4. In het 30a-arrest heeft de Hoge Raad geoordeeld dat bijzondere gevallen zich onderscheiden doordat zij niet voldoen aan de volgende kenmerken: dat aan de belanghebbende rechtsbijstand wordt verleend door een beroepsmatig optredende gemachtigde, dan wel een kantoor, waarvan het bedrijfsmodel eruit bestaat dat\n\n( i) wordt opgetreden op basis van no cure no pay,\n\n(ii) daarbij zodanige afspraken met de cliënten worden gemaakt dat het bedrag van eventuele proceskostenvergoedingen aan de gemachtigde of aan het kantoor wordt afgedragen, en\n\n(iii) de procedures op een zodanige wijze worden gevoerd dat de daarin toegekende proceskostenvergoedingen de in redelijkheid gemaakte kosten ver overtreffen.\n\n5. De daarbij te hanteren regels zijn nader uitgewerkt in de arresten van de Hoge Raad van 25 april 2025 (ECLI:NL:HR:2025:670) en 18 juli 2025 (ECLI:NL:HR:2025:1175).\n\n5.1.. Volgens de Hoge Raad rusten op de belanghebbende de stelplicht en bewijslast van feiten die meebrengen dat buiten redelijke twijfel komt vast te staan dat, beoordeelt naar de situatie op het moment waarop het desbetreffende rechtsmiddel is aangewend, het bedrijfsmodel van de betreffende gemachtigde of diens kantoor kennelijk niet allehiervoor bedoelde drie kenmerken heeft en dat aldus sprake is van een bijzonder geval. Er is dus (al) sprake van een bijzonder geval als één van de drie kenmerken niet van toepassing is.\n\n5.2.. Bij de beoordeling van het bedrijfsmodel gaat het niet specifiek om de werkzaamheden die de gemachtigde heeft verricht in de procedure waarop de proceskostenvergoeding ziet. Met het bedrijfsmodel is namelijk meer in het algemeen de wijze bedoeld waarop de gemachtigde zijn inkomsten verwerft met het beroepsmatig verlenen van rechtsbijstand.\n\n5.3.. Indien het bedrijfsmodel van een gemachtigde of een kantoor inhoudt dat wordt opgetreden op basis van no cure no pay (i), of op een grondslag die daarmee in wezen overeenkomt en daarmee dus op één lijn kan worden gesteld, en dat daarbij afspraken met de cliënten worden gemaakt als hiervoor onder (ii) bedoeld, zal aldus moeten worden beoordeeld of dit bedrijfsmodel voldoet aan het hiervoor onder (iii) vermelde kenmerk van vergaande overdekking. Daartoe moet een vergelijking worden gemaakt tussen enerzijds het totale bedrag aan proceskostenvergoedingen dat aan de gemachtigde of aan het kantoor wordt afgedragen, en anderzijds het totale bedrag van de kosten van de gemachtigde of van het kantoor die kunnen worden toegerekend aan het voeren van de procedures waarop die proceskostenvergoedingen betrekking hebben. Het komt dus erop aan of het totale bedrag van de afgedragen proceskostenvergoedingen het totale bedrag van de zojuist bedoelde kosten verre overtreft. De omstandigheid dat vaak geheel of ten dele gebruik wordt gemaakt van gestandaardiseerde tekstblokken die niet zijn toegespitst op de desbetreffende zaak, vormt een aanwijzing dat het bedrijfsmodel wel het derde kenmerk van vergaande overdekking heeft, en zal daarom in het algemeen volstaan om aan te nemen dat de belanghebbende niet in dit door hem te leveren bewijs is geslaagd.\n\n6. In het arrest van 26 september 2025 (ECLI:NL:HR:2025:1375) heeft de Hoge Raad nader uitgewerkt wanneer sprake is van een bedrijfsmodel dat eruit bestaat dat wordt opgetreden op basis van no cure no pay (i). Bij optreden op basis van no cure no pay moet worden uitgegaan van afspraken tussen de belanghebbende en de rechtsbijstandverlener op grond waarvan de belanghebbende geen financieel risico loopt bij inschakeling van de rechtsbijstandverlener, omdat geen instapvergoeding verschuldigd is noch een percentage van de bespaarde belasting als vergoeding moet worden afgestaan (zie Kamerstukken II 2023\u002F24, 36 427, nr. 3, blz. 2). Bij de beoordeling van de vraag of het bedrijfsmodel van een beroepsmatig optredende gemachtigde, dan wel een kantoor, eruit bestaat dat wordt opgetreden op basis van no cure no pay, komt het dus erop aan of die gemachtigde dan wel diens kantoor afspraken maakt met klanten op grond waarvan zij geen financieel risico lopen bij het verstrekken van de opdracht tot het verlenen van rechtsbijstand in een belastingprocedure. De verschuldigdheid van een instapvergoeding staat niet in alle gevallen eraan in de weg dat afspraken met een rechtsbijstandsverlener worden aangemerkt als afspraken op basis van no cure no pay. Onder het beroepsmatig verlenen van rechtsbijstand op basis van no cure no pay wordt namelijk ook begrepen het beroepsmatig verlenen van rechtsbijstand op een grondslag die daarmee in wezen overeenkomt en daarmee dus op één lijn kan worden gesteld. Dan moet worden gedacht aan de betaling van een zodanig laag bedrag dat die betaling als een pro forma of symbolische bijdrage moet worden beschouwd.\n\n7. De rechtbank stelt vast dat de gemachtigde van belanghebbende in deze zaak niet heeft bestreden dat haar bedrijfsmodel de hiervoor onder (ii) en (iii) vermelde kenmerken heeft.\n\n8. Belanghebbende bestrijdt dat het bedrijfsmodel van haar gemachtigde ten tijde van het instellen van bezwaar (en beroep) eruit bestaat dat wordt opgetreden op basis van no cure no pay (i). Hiertoe heeft de gemachtigde verwezen naar een beschrijving van haar per 1 januari 2025 gewijzigde bedrijfsmodel (“Bijzonder geval: bedrijfsmodel Previcus en artikel 30a Wet WOZ”).\n\n8.1.. Volgens die beschrijving is de werkwijze met ingang van 1 januari 2025 fundamenteel gewijzigd. Het aantal dossiers is vanaf 2025 aanzienlijk afgenomen van 128.000 zaken naar circa 1.291 zaken. De zaken worden (vrijwel) niet meer op basis van no cure no pay uitgevoerd, maar volgens een regulier model waarin een cliënt, ongeacht de uitkomst van de zaak, een vaste startvergoeding betaalt (doorgaans gebaseerd op het aantal aanslagbiljetten) en\u002Fof een deel van de gerealiseerde besparing afdraagt (in bijna alle gevallen 40% van de besparing). De vóór 2025 aangebrachte zaken worden nog op basis van no cure no pay uitgevoerd. Bovendien worden vanaf 2025 alle aanslagbiljetten op voorhand gescreend en worden enkel de zaken doorgezet waarbij op voorhand onvoldoende duidelijk is dat er geen fouten zijn gemaakt. Er is, aldus de beschrijving, geen sprake meer van een grote massa waar de wetswijziging (Wet herwaardering proceskostenvergoeding WOZ en Bpm) op zag. De gemachtigde richt zich voortaan op de zakelijke markt, waarbij vrijwel altijd ook prijsafspraken met belanghebbenden worden gemaakt die losstaan van eventueel toegekende proceskostenvergoedingen.\n\n8.2.. De gemachtigde heeft de prijsafspraken over 2025 als volgt in een overzicht opgenomen.\n\n8.3.. De vermelding in de volmacht dat de vergoeding voor de werkzaamheden uitsluitend het totaal van de proceskostenvergoedingen bedraagt, klopt, aldus de beschrijving, niet meer. De onderliggende overeenkomsten bepalen dat cliënten zelf vergoedingen verschuldigd zijn. De proceskostenvergoeding speelt daarin nog slechts een kleine aanvullende rol.\n\n9. Op 4 mei 2026 heeft de gemachtigde van belanghebbende de facturen en betaalbewijzen in een groot aantal zaken, waarin zij als gemachtigde optreedt, ingezonden. Op 11 mei 2026 is daarvan een overzicht overgelegd. Die stukken bevestigen het beeld dat de beschrijving van het bedrijfsmodel geeft. Uit de facturen en betaalbewijzen blijkt namelijk dat de gemachtigde van een groot deel van haar cliënten een “besparingsfee” van minimaal 30% van de eventuele belastingbesparing vraagt, zij die “besparingsfee” aan haar cliënten factureert en die “besparingsfee” vervolgens ook door de cliënten wordt betaald.\n\n10. Daarnaast komt uit de facturen en betaalbewijzen naar voren dat de meeste cliënten (bovenop de “besparingsfee”) tevens een (in hoogte variërende) “startfee” zijn verschuldigd. Op zitting heeft de gemachtigde toegelicht dat, indien overeengekomen, de “startfee” altijd wordt gefactureerd en betaald. Dat dit niet in alle gevallen gebeurt blijkt uit de overgelegde facturen en betaalbewijzen, en komt, aldus de gemachtigde, doordat de “startfee”, die ongeacht de uitkomst is verschuldigd, in die gevallen eerder is gefactureerd en betaald. Dat is anders bij de “besparingsfee”, die niet eerder dan na het nemen van het bestreden besluit in rekening kan worden gebracht, omdat dan pas de (hoogte van de) besparing duidelijk is.\n\n11. De heffingsambtenaar heeft zich ter zitting op het standpunt gesteld dat het pas op 4 mei 2026 door de gemachtigde van belanghebbende indienen van facturen en betaalbewijzen (die op 6 mei 2026 door de rechtbank zijn vrijgegeven), die al in 2025 beschikbaar waren, in strijd is met een goede procesorde. De rechtbank overweegt dat partijen in beginsel vrij zijn om gedurende de procedure hun standpunten aan te vullen. Die vrijheid wordt echter begrensd door de beginselen van de goede procesorde. Hoewel de late indiening van reeds voorhanden zijnde stukken niet de schoonheidsprijs verdient, ziet de rechtbank hierin geen grond om die stukken vanwege strijd met een goede procesorde buiten beschouwing te laten. Hiertoe acht de rechtbank van belang dat de stukken een onderbouwing vormen van een eerder door de gemachtigde ingenomen standpunt, een reactie zijn op het verweerschrift en dat de aard en de omvang van de stukken niet zodanig zijn dat van de heffingsambtenaar om adequaat hierop te kunnen reageren een nader diepgaand (feiten)onderzoek wordt gevergd. De inhoudelijke reactie van de heffingsambtenaar op de stukken in de pleitnota bevestigen dit oordeel.\n\n12. De rechtbank stelt voorop dat voor haar de facturen en de betaalbewijzen leidend zijn voor de beoordeling van de vraag of kenmerk (i) op de gemachtigde van belanghebbende van toepassing is. Naar het oordeel van de rechtbank zijn (alleen) die stukken, en niet (ook) de overeenkomst, de website en de algemene voorwaarden van de gemachtigde (op 9 februari 2025), waarvan gesteld is dat die op dat moment nog niet in overeenstemming met het gewijzigde bedrijfsmodel waren gebracht, relevant voor de vraag of sprake is van een bedrijfsmodel op basis van no cure no pay. Omdat het bedrijfsmodel van de gemachtigde (en niet de vergoedingen in de aan de rechtbank voorliggende zaken) moet worden beoordeeld, blijft die beoordeling, anders dan de heffingsambtenaar stelt, niet beperkt tot de gemeenten binnen het ambtsgebied van de heffingsambtenaar. Daaruit volgt ook dat op grond van het (incidenteel) ontbreken van facturen en betaalbewijzen in aan de rechtbank voorliggende zaken niet zonder meer kan worden geconcludeerd dat kenmerk (i) op het bedrijfsmodel van de gemachtigde van toepassing is.\n\n13. De rechtbank is van oordeel dat met voldoende gegevens is onderbouwd dat de gemachtigde in 2025 voor een groot deel van de procedures een “besparingsfee” in rekening heeft gebracht. Door het betalen van een “besparingsfee” loopt een belanghebbende bij de inschakeling een gemachtigde voor het voeren van een procedure een financieel risico (zie hiervoor het arrest van de Hoge Raad van 26 september 2025). Deze door de gemachtigde gevraagde vergoeding (van 30-40%) acht de rechtbank, nog daargelaten dat de Hoge Raad dat enkel ten aanzien van “instapvergoedingen” heeft geoordeeld, ook niet dusdanig laag dat kan worden gesproken van rechtsbijstandverlening op een grondslag die in wezen overeenkomt met rechtsbijstandverlening op basis van no cure no pay. Op grond van het vorenstaande heeft belanghebbende, naar het oordeel van de rechtbank, buiten redelijke twijfel bewezen dat het bedrijfsmodel van de gemachtigde ten tijde van het instellen van bezwaar niet het kenmerk van optreden op basis van no cure no pay heeft (i). Daaraan doet niet af dat een belanghebbende vooraf ermee heeft ingestemd dat een eventuele vergoeding van proceskosten aan de gemachtigde toekomt. Dat geldt ook voor het ontbreken van facturen en betaalbewijzen van op een eerder moment in rekening gebrachte “startfees” en de door de heffingsambtenaar gestelde inconsistenties in de hoogte hiervan.\n\n14. Uit het vorenstaande volgt dat sprake is van een bijzonder geval en de heffingsambtenaar ten onrechte toepassing heeft gegeven aan artikel 30a, eerste lid, van de Wet woz.\n\n15. Dit betekent dat het beroep van belanghebbende gegrond is. De rechtbank vernietigt het bestreden besluit voor zover dat ziet op de toegekende proceskostenvergoeding en bepaalt met toepassing van artikel 8:72, derde lid, aanhef en onder b, van de Algemene wet bestuursrecht de proceskostenvergoeding voor de bezwaarfase op € 1.332,- (2 x € 666,-).\n\n16. Aan het standpunt van belanghebbende dat aan het bestreden besluit een motiveringsgebrek kleeft, wordt niet toegekomen.\n\n17. Omdat het beroep gegrond is, moet de heffingsambtenaar het griffierecht aan belanghebbende vergoeden.\n\n18. De rechtbank acht termen aanwezig om de heffingsambtenaar te veroordelen in de proceskosten die belanghebbende redelijkerwijs heeft moeten maken in verband met de behandeling van het beroep, een en ander eveneens overeenkomstig de normen van het Besluit proceskosten bestuursrecht. Aan belanghebbende is door een derde beroepsmatig rechtsbijstand verleend. Voor de in aanmerking te nemen proceshandelingen worden 2 punten (1 punt voor het indienen van het beroepschrift en 1 punt voor het verschijnen op zitting met een waarde van € 934,- per punt) toegekend. De rechtbank bepaalt in overeenstemming met het Richtsnoer proceskostenvergoeding belastingkamers gerechtshoven 2024 (neergelegd in de uitspraak van het gerechtshof ’s-Hertogenbosch van 7 augustus 2024, ECLI:NL:GHSHE:2024:2524) de wegingsfactor op 0,5. Gelet hierop bedraagt het vanwege de in deze zaak verleende rechtsbijstand te vergoeden bedrag in totaal € 934,-.\n\nBeslissing\n\nDe rechtbank:\n\n- verklaart het beroep gegrond;\n\n- vernietigt het bestreden besluit voor zover dat ziet op de toegekende proceskostenvergoeding, stelt de proceskostenvergoeding voor de bezwaarfase vast op € 1.332,- en bepaalt dat deze uitspraak in de plaats treedt van het vernietigde besluit;\n\n- draagt de heffingsambtenaar op het betaalde griffierecht van € 385,- aan belanghebbende te vergoeden;\n\n- veroordeelt de heffingsambtenaar in de proceskosten van belanghebbende wegens verleende rechtsbijstand in beroep tot een bedrag van € 934,-.\n\nDeze uitspraak is gedaan door mr. B.F.A. van Huijgevoort, voorzitter, en mrs. E.P.J. Rutten en J.H. van Hoof leden, in aanwezigheid van mr. D.D.R.H. Lechanteur, griffier.De beslissing is in het openbaar uitgesproken op 8 juli 2026.\n\ngriffier rechter\n\nAfschrift verzonden aan partijen op: 8 juli 2026.\n\nRechtsmiddel\n\nTegen deze uitspraak kunnen partijen binnen zes weken na de verzenddatum hoger beroep instellen bij het gerechtshof ’s-Hertogenbosch (belastingkamer).\n\nU kunt digitaal beroep instellen via www.rechtspraak.nl. Daar klikt u op “Formulieren en inloggen”. Hoger beroep instellen kan eventueel ook nog steeds door verzending van een brief aan het gerechtshof ’s-Hertogenbosch (belastingkamer).\n\nBij het instellen van het hoger beroep dient het volgende in acht te worden genomen:\n\n1. bij het hogerberoepschrift wordt een afschrift van deze uitspraak overgelegd;\n\n2 - het hogerberoepschrift moet, indien het op papier wordt ingediend, ondertekend zijn. Verder moet het ten minste het volgende vermelden:\n\na. de naam en het adres van de indiener;\n\nb. de datum van verzending;\n\nc. een omschrijving van de uitspraak waartegen het hoger beroep is ingesteld;\n\nd. de redenen waarom u het niet eens bent met de uitspraak (de gronden van het hoger beroep).","nl","rechtspraak_nl","https:\u002F\u002Fdeeplink.rechtspraak.nl\u002Fuitspraak?id=ECLI:NL:RBLIM:2026:6423","ecli-nl-rblim-2026-6423",{"courtName":30,"legalDomain":31,"decisionType":32,"procedureType":33},"Roermond","Bestuursrecht; Belastingrecht","uitspraak","Uitspraak",{"id":35,"ecli":36,"caseNumber":37,"courtId":38,"courtName":14,"decisionDate":23,"fullText":39,"language":40,"source":41,"sourceUrl":14,"summary":42,"slug":43,"metadata":17},"85","ECLI:RO:2026:JudecatoriaSECTORUL5BUCURESTI:17050-302-2025-a1","17050\u002F302\u002F2025\u002Fa1",97,"Admite cererea de îndreptare a erorii materiale din cuprinsul sentin?ei civile nr. 2484\u002F06.03.2026, pronunţată de Judecătoria Sectorului 5 Bucure?ti în dosar nr. 17050\u002F302\u002F2025, formulată din oficiu.       \nDispune îndreptarea erorii materiale strecurată în cuprinsul sentin?ei civile nr. 2484\u002F06.03.2026 pronun?ată în cadrul dosarului nr. 17050\u002F302\u002F2025, în sensul re?inerii că pârâtul Vasile Constantin are codul numeric personal ............, iar nu ............., astfel cum în mod eronat s-a consemnat.   \nPrezenta încheiere face parte integrantă din cuprinsul sentin?ei civile nr. 2484\u002F06.03.2026 pronun?ată în cadrul dosarului nr. 17050\u002F302\u002F2025.   \nÎndreptarea se va efectua în toate exemplarele sentin?ei.\n\tCu drept de apel în 30 de zile de la comunicare. Cererea de apel se va depune la Judecătoria Sectorului 5 Bucure?ti.   \n\tPronun?ată prin punerea solu?iei la dispozi?ia păr?ilor prin intermediul grefei instan?ei, astăzi, 08.07.2026.\n","ro","portalquery_ro","Admite cererea","ecli-ro-2026-judecatoriasectorul5bucuresti-17050-302-2025-a1",{"id":45,"ecli":46,"caseNumber":14,"courtId":47,"courtName":14,"decisionDate":23,"fullText":48,"language":25,"source":26,"sourceUrl":49,"summary":14,"slug":50,"metadata":51},"296","ECLI:NL:GHDHA:2026:2250",58,"Rolnummer: 22-001978-23\n\nParketnummer: 10-066729-23\n\nDatum uitspraak: 8 juli 2026\n\nTEGENSPRAAK\n\nArrestvan de meervoudige kamer voor strafzaken van het gerechtshof Den Haag gewezen op het hoger beroep tegen het vonnis van de rechtbank Rotterdam van 28 juni 2023 in de strafzaak tegen de verdachte:\n\n [verdachte],\n\ngeboren te [geboorteplaats] op [geboortedatum] 2002,\n\nBRP-adres: [BRP-adres] , [woonplaats] .\n\nOnderzoek van de zaak\n\nDit arrest is gewezen naar aanleiding van het onderzoek ter terechtzitting in eerste aanleg en het onderzoek ter terechtzitting in hoger beroep van dit hof.\n\nHet hof heeft kennisgenomen van de vordering van de advocaat-generaal en van hetgeen door en namens de verdachte naar voren is gebracht.\n\nProcesgang\n\nIn eerste aanleg is de verdachte van het onder 1 tenlastegelegde vrijgesproken en ter zake van het onder 2 en 3 tenlastegelegde veroordeeld tot een gevangenisstraf voor de duur van 120 dagen, met aftrek van voorarrest, waarvan 73 dagen voorwaardelijk, met een proeftijd van 2 jaren. Voorts is beslist op de vorderingen van de benadeelde partijen, zoals nader omschreven in het vonnis waarvan beroep.\n\nNamens de verdachte is tegen het vonnis hoger beroep ingesteld.\n\nOmvang van het hoger beroep\n\nDe verdachte is door de rechtbank Rotterdam vrijgesproken van hetgeen aan hem onder 1 is tenlastegelegd. Het hoger beroep is door de verdachte onbeperkt ingesteld en is derhalve mede gericht tegen de in eerste aanleg gegeven beslissing tot vrijspraak. Gelet op hetgeen is bepaald in artikel 404, vijfde lid, van het Wetboek van Strafvordering staat voor de verdachte tegen deze beslissing geen hoger beroep open. Het hof zal de verdachte mitsdien niet-ontvankelijk verklaren in het ingestelde hoger beroep, voor zover dat is gericht tegen de in het vonnis waarvan beroep gegeven vrijspraak.\n\nWaar hierna wordt gesproken van \"de zaak\" of \"het vonnis\", wordt daarmee bedoeld de zaak of het vonnis voor zover op grond van het vorenstaande aan het oordeel van dit hof onderworpen.\n\nTenlastelegging\n\nAan de verdachte is – voor zover aan het oordeel van het hof onderworpen – tenlastegelegd dat:\n\n2. hij op of omstreeks 01 januari 2023 te 's-Gravendeel, gemeente Hoeksche Waard, openlijk, te weten, op of aan de Smidsweg en\u002Fof de Langestraat, in elk geval op of aan (een) openbare weg(en), in vereniging geweld heeft gepleegd tegen een of meer verbalisanten van de politie Eenheid Rotterdam, te weten [hoofdagent] (hoofdagent) en\u002Fof [aspirant] (aspirant) en\u002Fof één of meer verbalisanten, zijnde groepsleden van de Mobiele Eenheid van politie Eenheid Rotterdam, te weten [verbalisant 1] en\u002Fof [verbalisant 2] en\u002Fof [verbalisant 3] en\u002Fof [verbalisant 4] en\u002Fof [verbalisant 5] en\u002Fof [verbalisant 6] en\u002Fof [verbalisant 7] en\u002Fof [verbalisant 8] en\u002Fof [verbalisant 9] en\u002Fof [verbalisant 10] en\u002Fof [verbalisant 11] en\u002Fof [verbalisant 12] en\u002Fof [verbalisant 13] en\u002Fof [verbalisant 14] en\u002Fof [verbalisant 15] en\u002Fof [verbalisant 16] en\u002Fof [verbalisant 17] en\u002Fof [verbalisant 18] en\u002Fof [verbalisant 19] en\u002Fof [verbalisant 20] , althans een of meer (andere) verbalisanten door\n\n- één of meer stuks zwaar (illegaal) vuurwerk (betreffende onder meer: cobra's \u002F nitraten \u002F shells) en\u002Fof vuurwerkbommen op\u002Ftegen, althans in de richting van\u002Fnaar voornoemde verbalisanten af te schieten en\u002Fof te gooien, waarbij voornoemd(e) vuurwerk\u002Fvuurwerkbommen vlakbij\u002Fnaast het\u002Fde lichamen en\u002Fof het\u002Fde hoofden\u002Fgezichten van voornoemde verbalisanten tot ontploffing is\u002Fzijn gekomen en\u002Fof\n\n- ( met kracht) één of meer stenen en\u002Fof glaswerk op\u002Ftegen, althans in de richting van voornoemde verbalisanten te gooien en\u002Fof\n\n- ( dreigend) zich op te dringen aan voornoemde ambtenaren en\u002Fof\n\n- ( daarbij) (dreigend) een of meerdere ploertendoders, althans slagvoorwerpen, aan voornoemde ambtenaren te tonen\u002Fvoor te houden en\u002Fof\n\n- ( daarbij) aan die [aspirant] en\u002Fof [hoofdagent] en\u002Fof een of meer (andere) verbalisanten de weg te versperren, althans de doorgang te beletten en\u002Fof (daarbij) te verhinderen dat die [aspirant] en\u002Fof [hoofdagent] en\u002Fof anderen met\u002Fin een (politie)voertuig weg konden rijden en\u002Fof\n\n- naar\u002Fin de richting van voornoemde ambtenaren te schelden, met de woorden: \"Kankerlijers\", \"Kanker op joh\" en\u002Fof \"Kankerpolitie\" en\u002Fof\n\n- ( met kracht) op\u002Ftegen het (politie)schild van die [verbalisant 2] te trappen\u002Fschoppen;\n\n3. hij op of omstreeks 31 december 2022 te 's-Gravendeel, gemeente Hoeksche Waard opzettelijk en wederrechtelijk een vuilnisbak\u002Fprullenbak, in elk geval enig goed, dat\u002Fdie geheel of ten dele aan Gemeente Hoeksche Waard, in elk geval aan een ander dan aan verdachte toebehoorde(n) heeft vernield, beschadigd, onbruikbaar gemaakt.\n\nVordering van de advocaat-generaal\n\nDe advocaat-generaal heeft gevorderd dat het vonnis waarvan beroep ten aanzien van de bewezenverklaring zal worden bevestigd en dat de verdachte ter zake van het onder 2 en 3 tenlastegelegde zal worden veroordeeld tot een gevangenisstraf voor de duur van 107 dagen, met aftrek van voorarrest, waarvan 60 dagen voorwaardelijk en met een proeftijd van 2 jaren.\n\nHet vonnis waarvan beroep\n\nHet vonnis waarvan beroep kan niet in stand blijven omdat het hof zich daarmee niet verenigt.\n\nVrijspraak\n\nDe advocaat-generaal heeft zich op het standpunt gesteld dat het onder 2 tenlastegelegde wettig en overtuigend kan worden bewezenverklaard, nu de verdachte met zijn handelen een bijdrage van voldoende gewicht heeft geleverd aan het openlijk geweld tegen de desbetreffende verbalisanten. Zo heeft de verdachte voorafgaand aan de jaarwisseling deel genomen aan een WhatsApp-groep waarin werd gesproken over het voornemen onrust te veroorzaken ten tijde van de jaarwisseling. Voorts heeft de verdachte in de nacht van de jaarwisseling – nadat hij door leden van de Mobiele Eenheid (ME) was ingesloten –op zijn telefoon een video-opname gemaakt waarin er samen met medeverdachte [medeverdachte] (hierna: [medeverdachte] ) wordt gepraat over het doodschoppen van een ME’er. Vijftien minuten nadat hij deze video had opgenomen, is [medeverdachte] aangehouden voor het schoppen tegen het schild van een ME’er.\n\nHet hof overweegt als volgt.\n\nHet hof stelt voorop dat van het \"in vereniging\" plegen van geweld sprake is, indien de betrokkene een voldoende significante of wezenlijke bijdrage levert aan het geweld, zij het dat deze bijdrage zelf niet van gewelddadige aard hoeft te zijn. De enkele omstandigheid dat iemand aanwezig is in een groep die openlijk geweld pleegt is niet zonder meer voldoende om hem te kunnen aanmerken als iemand die \"in vereniging\" geweld pleegt. Beoordeeld zal moeten worden of de door de verdachte geleverde – intellectuele en\u002Fof materiële – bijdrage aan het delict van voldoende gewicht is.\n\nMet de advocaat-generaal en de verdediging is het hof van oordeel dat op grond van het verhandelde ter terechtzitting niet kan worden bewezen dat de verdachte omstreeks de jaarwisseling geweld heeft gebruikt jegens de verbalisanten, zoals het gooien met stenen of vuurwerk. Het hof is voorts van oordeel dat evenmin bewezen kan worden dat de verdachte op enige wijze geweldshandelingen die door andere personen zijn gepleegd heeft ondersteund of anderszins heeft bijgedragen aan het ontstaan of het voortduren van het geweld jegens de verbalisanten. Het hof neemt hierbij in aanmerking dat [medeverdachte] bij de raadsheer-commissaris als getuige is gehoord en heeft verklaard dat hetgeen de verdachte in de video-opname heeft gezegd, los stond van zijn handelen daarna en dat de verdachte niet in de buurt was toen [medeverdachte] tegen het schild van verbalisant [verbalisant 2] aan schopte. De enkele aanwezigheid in de groep die door de politie\u002FME was ingesloten en het feit dat de verdachte deel uit maakte van een WhatsApp-groep acht het hof evenmin een bijdrage van voldoende gewicht. Gelet op het voorgaande is niet vast komen te staan dat de verdachte een voldoende significante of wezenlijke bijdrage heeft geleverd aan het tenlastegelegde geweld tegen de desbetreffende verbalisanten, zodat het ten laste gelegde niet kan worden bewezen en de verdachte daarvan zal worden vrijgesproken.\n\nBewezenverklaring\n\nHet hof acht wettig en overtuigend bewezen dat de verdachte het onder 3 tenlastegelegde heeft begaan, met dien verstande dat:\n\n3. hij op of omstreeks31 december 2022 te 's-Gravendeel, gemeente Hoeksche Waard opzettelijk en wederrechtelijk eenvuilnisbak\u002Fprullenbak, in elk geval enig goed,dat\u002Fdiegeheel of ten deleaan Gemeente Hoeksche Waard, in elk geval aan een ander dan aan verdachtetoebehoorde(n)heeft vernield, beschadigd, onbruikbaar gemaakt;.\n\nHetgeen meer of anders is tenlastegelegd, is niet bewezen. De verdachte moet daarvan worden vrijgesproken.\n\nBewijsvoering\n\nHet hof grondt zijn overtuiging dat de verdachte het bewezenverklaarde heeft begaan op de feiten en omstandigheden die in de bewijsmiddelen zijn vervat en die reden geven tot de bewezenverklaring.\n\nIn die gevallen waarin de wet aanvulling van het arrest vereist met de bewijsmiddelen dan wel, voor zover artikel 359, derde lid, tweede volzin, van het Wetboek van Strafvordering wordt toegepast, met een opgave daarvan, zal zulks plaatsvinden in een aanvulling die als bijlage aan dit arrest zal worden gehecht.\n\nStrafbaarheid van het bewezenverklaarde\n\nHet onder 3 bewezenverklaarde levert op\n\nopzettelijk en wederrechtelijk enig goed dat geheel of ten dele aan een ander toebehoort, vernielen.\n\nStrafbaarheid van de verdachte\n\nEr is geen omstandigheid aannemelijk geworden die de strafbaarheid van de verdachte uitsluit. De verdachte is dus strafbaar.\n\nStrafmotivering\n\nHet hof heeft de op te leggen straf bepaald op grond van de ernst van het feit en de omstandigheden waaronder dit is begaan en op grond van de persoon en de persoonlijke omstandigheden van de verdachte, zoals daarvan is gebleken uit het onderzoek ter terechtzitting.\n\nDaarbij heeft het hof in het bijzonder het volgende in aanmerking genomen.\n\nDe verdachte heeft zich op oudejaarsavond schuldig gemaakt aan vernieling van een prullenbak door hierop zwaar vuurwerk tot ontploffing te brengen. Een dergelijk feit is gevaarzettend en geschikt om gevoelens van angst en onveiligheid in de maatschappij teweeg te brengen. De verdachte heeft met zijn handelen de gemeente en daarmee de gemeenschap financiële schade berokkend en hij heeft hiermee overlast veroorzaakt.\n\nHet hof heeft acht geslagen op een de verdachte betreffend uittreksel Justitiële Documentatie van 1 juni 2026, waaruit blijkt dat de verdachte niet eerder voor een vergelijkbaar feit is veroordeeld.\n\nTen aanzien van de redelijke termijn als bedoeld in artikel 6, eerste lid, van het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden (EVRM) overweegt het hof dat deze is aangevangen op 6 maart 2023. In eerste aanleg is de redelijke termijn niet overschreden. Het hof stelt vast dat de behandeling van de zaak in hoger beroep niet heeft plaatsgevonden binnen de daartoe gestelde redelijke termijn,. Namens de verdachte is immers op 4 juli 2023 hoger beroep ingesteld en het hof wijst op 8 juli 2026 eindarrest. De redelijke termijn van de berechting in hoger beroep is derhalve met meer dan één jaar overschreden. Het hof ziet, ook gelet op de duur van de procedure als geheel, aanleiding te volstaan met de constatering van dit verzuim, gelet op de gekozen strafmodaliteit en de hoogte van de op te leggen straf.\n\nHet hof is – alles afwegende – van oordeel dat een onvoorwaardelijke taakstraf van na te melden duur een passende en geboden reactie vormt. Anders dan de verdediging heeft bepleit acht het hof een geldboete, gelet op de context waarin en de wijze waarop de vernieling plaatsvond – tijdens de jaarwisseling en met (illegaal) vuurwerk – niet passend. Evenmin zal om die reden toepassing worden gegeven aan het bepaalde in artikel 9a van het Wetboek van Strafrecht.\n\nVorderingen tot schadevergoeding\n\nIn het onderhavige strafproces hebben tweeëntwintig verbalisanten zich als benadeelde partij gevoegd ter zake van het onder 2 ten laste gelegde. De benadeelde partijen [verbalisant 17] , [verbalisant 12] , [verbalisant 8] , [verbalisant 9] , [verbalisant 19] , [verbalisant 20] , [verbalisant 18] , [verbalisant 15] , [verbalisant 10] , [verbalisant 4] , [verbalisant 1] , [verbalisant 16] , [verbalisant 3] , [aspirant] , [verbalisant 7] , [hoofdagent] , [verbalisant 14] , [verbalisant 5] en [verbalisant 6] vorderen per persoon een vergoeding van € 350,00 aan immateriële schade. De benadeelde partijen [verbalisant 13] en [verbalisant 11] vorderen per persoon een vergoeding van € 400,00 aan immateriële schade en de benadeelde partij [verbalisant 2] vordert een vergoeding van € 750,00 aan immateriële schade.\n\nNu de verdachte ter zake van het onder 2 tenlastegelegde wordt vrijgesproken, zullen de benadeelde partijen niet-ontvankelijk worden verklaard in hun vordering.\n\nGelet daarop zullen de benadeelde partijen worden veroordeeld in de kosten die de verdachte tot aan deze uitspraak in verband met de verdediging tegen die vorderingen heeft moeten maken, welke kosten het hof vooralsnog begroot op nihil.\n\nToepasselijke wettelijke voorschriften\n\nHet hof heeft gelet op de artikelen 9, 22c, 22d en 350 van het Wetboek van Strafrecht, zoals zij rechtens gelden dan wel golden.\n\nBESLISSING\n\nHet hof:\n\nVerklaart de verdachte niet-ontvankelijk in het hoger beroep, voor zover gericht tegen de beslissing ter zake van het onder 1 tenlastegelegde.\n\nVernietigt het vonnis waarvan beroep voor zover thans aan het oordeel van het hof onderworpen en doet in zoverre opnieuw recht:\n\nVerklaart niet bewezen dat de verdachte het onder 2 tenlastegelegde heeft begaan en spreekt de verdachte daarvan vrij.\n\nVerklaart, zoals hiervoor overwogen, bewezen dat de verdachte het onder 3 tenlastegelegde heeft begaan.\n\nVerklaart niet bewezen hetgeen de verdachte meer of anders is tenlastegelegd dan hierboven is bewezenverklaard en spreekt de verdachte daarvan vrij.\n\nVerklaart het onder 3 bewezenverklaarde strafbaar, kwalificeert dit als hiervoor vermeld en verklaart de verdachte strafbaar.\n\nVeroordeelt de verdachte tot een taakstrafvoor de duur van60 (zestig) uren, indien niet naar behoren verricht te vervangen door30 (dertig) dagen hechtenis.\n\nBeveelt dat de tijd die door de verdachte vóór de tenuitvoerlegging van deze uitspraak in enige in artikel 27, eerste lid, van het Wetboek van Strafrecht bedoelde vorm van voorarrest is doorgebracht, bij de uitvoering van de opgelegde taakstraf in mindering zal worden gebracht, volgens de maatstaf van 2 uren taakstraf per in voorarrest doorgebrachte dag, voor zover die tijd niet reeds op een andere straf in mindering is gebracht.\n\nVordering van de benadeelde partijen:\n\n- [verbalisant 17] ,\n\n- [verbalisant 12] ,\n\n- [verbalisant 13] ,\n\n- [verbalisant 8] ,\n\n- [verbalisant 9] ,\n\n- [verbalisant 19] ,\n\n- [verbalisant 20] ,\n\n- [verbalisant 11]\n\n- [verbalisant 18] ,\n\n- [verbalisant 15] ,\n\n- [verbalisant 10] ,\n\n- [verbalisant 4] ,\n\n- [verbalisant 1] ,\n\n- [verbalisant 16] ,\n\n- [verbalisant 3] ,\n\n- [verbalisant 2]\n\n- [aspirant] ,\n\n- [verbalisant 7] ,\n\n- [hoofdagent] ,\n\n- [verbalisant 14] ,\n\n- [verbalisant 5] , en\n\n- [verbalisant 6]\n\nVerklaart de hiervoor genoemde benadeelde partijen telkens niet-ontvankelijk in hun vordering tot schadevergoeding.\n\nVeroordeelt de hiervoor genoemde benadeelde partijen telkens in de door verdachte gemaakte kosten en begroot deze telkens op nihil.\n\nDit arrest is gewezen door mr. F.W. Pieters, als voorzitter, mr. E.C. van Veen en mr. M.C. Bruining, leden, in bijzijn van de griffier mr. V.V. de Lange.\n\nHet is uitgesproken op de openbare terechtzitting van het hof van 8 juli 2026.","https:\u002F\u002Fdeeplink.rechtspraak.nl\u002Fuitspraak?id=ECLI:NL:GHDHA:2026:2250","ecli-nl-ghdha-2026-2250",{"courtName":52,"legalDomain":53,"decisionType":32,"procedureType":33},"Den Haag","Strafrecht",{"id":55,"ecli":56,"caseNumber":14,"courtId":57,"courtName":14,"decisionDate":23,"fullText":58,"language":25,"source":26,"sourceUrl":59,"summary":14,"slug":60,"metadata":61},"348","ECLI:NL:RBDHA:2026:18721",65,"RECHTBANK DEN HAAG\n\nZittingsplaats Groningen\n\nBestuursrecht\n\nzaaknummer: NL26.20806\n uitspraak van de enkelvoudige kamer in de zaak tussen\n \n [naam], eiseres,\n\nV-nummer: [v-nummer:],\n\n(gemachtigde: mr. I.M. Zuidhoek),\n\nen\n\nde minister van Asiel en Migratie, de minister.\n\nInleiding\n\n1. In deze uitspraak beoordeelt de rechtbank het beroep van eiseres tegen het niet in behandeling nemen van de aanvraag tot het verlenen van een verblijfsvergunning asiel voor bepaalde tijd. De minister heeft de aanvraag met het bestreden besluit van 7 april 2026 niet in behandeling genomen omdat daarvoor Frankrijk verantwoordelijk is.\n\n1.1.. De rechtbank doet op grond van artikel 8:54 van de Algemene wet bestuursrecht (Awb) uitspraak zonder zitting.\n\nBeoordeling door de rechtbank\n\n2. De rechtbank beoordeelt het niet in behandeling nemen van de asielaanvraag van eiseres. Zij doet dat mede aan de hand van de argumenten die eiseres heeft aangevoerd, de beroepsgronden.\n\n3. De rechtbank verklaart het beroep ongegrond. Dat betekent dat eiseres ongelijk krijgt en het bestreden besluit in stand blijft. Hierna legt de rechtbank uit hoe zij tot dit oordeel komt en welke gevolgen dit oordeel heeft.\n\nToepasselijk recht\n\n4. Op deze zaak is het recht van toepassing dat gold vóór 12 juni 2026.\n\nTotstandkoming van het besluit\n\n5. De Europese Unie heeft gezamenlijke regelgeving over het in behandeling nemen van asielaanvragen. Die staat in de Dublinverordening.Op grond van de Dublinverordening neemt de minister een asielaanvraag niet in behandeling als is vastgesteld dat een andere lidstaat verantwoordelijk is voor de behandeling daarvan.In dit geval heeft Nederland bij Frankrijk een verzoek om terugname gedaan. Frankrijk heeft dit verzoek aanvaard.\n\nMag de minister ten opzichte van Frankrijk uitgaan van het interstatelijk vertrouwensbeginsel?\n\n6. Eiseres stelt zich op het standpunt dat er in Frankrijk voor haar een onveilige situatie zal optreden. Dit is het gevolg van de aanwezigheid van veel Libanezen in Frankrijk, waaronder ook de familie van haar moeder die haar eerder al bedreigde. Bovendien heeft eiseres in Nederland een community gevonden waar zij zich veilig bij voelt en in Frankrijk heeft zij niemand, dit is voor haar een angstaanjagend vooruitzicht. Dit terwijl in Nederland er een sterke en diverse LHBT-gemeenschap is waar zij zich veilig voelt. Volgens eiseres is er in Frankrijk bovendien nog steeds een groot probleem met betrekking tot de opvang van asielzoekers. Ze verwijst naar het AIDA-rapport over Frankrijk, update 2024.Er is een tekort aan opvangplekken en eiseres loopt bij terugkeer een reëel risico om in een situatie van materiële deprivatie terecht te komen. Volgens eiseres is het bestreden besluit niet zorgvuldig voorbereid en berust het evenmin op een deugdelijke motivering.\n\n6.1.. De beroepsgrond slaagt niet. Naar het oordeel van de rechtbank mag de minister ten aanzien van Frankrijk uitgaan van het interstatelijk vertrouwensbeginsel. De Afdelingheeft meermaals bevestigd dat ten aanzien van Frankrijk in algemene zin kan worden uitgegaan van het interstatelijk vertrouwensbeginsel. Hierbij is ook het AIDA rapport, update 2024, betrokken. De rechtbank overweegt ambtshalve dat ook het recente AIDA rapport, update 2025, geen wezenlijk ander beeld geeft van de opvangvoorzieningen in Frankrijk dan de informatie die is betrokken door de Afdeling in eerdere uitspraken.\n\n6.2.. Uit de AIDA rapporten blijkt niet dat sprake is van structurele tekortkomingen in de opvang of asielprocedure, ook niet ten aanzien van de LHTBI-gemeenschap. Eiseres heeft bovendien niet aannemelijk gemaakt dat zij bij overdracht aan Frankrijk persoonlijk geen opvang, rechtsbescherming of toegang tot de procedure zal krijgen. Eiseres heeft niet eerder een asielaanvraag in Frankrijk ingediend waardoor zij geen persoonlijke ervaring heeft met de kwaliteit van de asielprocedure en de opvangvoorzieningen in Frankrijk.\n\n6.3.. Naar het oordeel van de rechtbank heeft de minister zich niet ten onrechte op het standpunt gesteld dat eiseres niet aannemelijk heeft gemaakt dat sprake is van bijzondere, individuele omstandigheden op basis waarvan de minister de aanvraag toch zou moeten behandelen.\n\nConclusie en gevolgen\n\n7. Het beroep is kennelijk ongegrond. Dat betekent dat het bestreden besluit in stand blijft en eiseres overgedragen kan worden aan Frankrijk. Eiseres krijgt geen vergoeding van haar proceskosten.\n\nBeslissing\n\nDe rechtbank verklaart het beroep ongegrond.\n\nDeze uitspraak is gedaan door mr. A. Sibma, rechter, in aanwezigheid van mr. S. Strating, griffier, en openbaar gemaakt door middel van gepseudonimiseerde publicatie op rechtspraak.nl.\n\nDe uitspraak is openbaar gemaakt en bekendgemaakt op:\n\nInformatie over verzet\n\nAls partijen het niet eens zijn met deze uitspraak, kunnen zij een verzetschrift sturen naar de rechtbank waarin zij uitleggen waarom zij het niet eens zijn met deze uitspraak. Het verzetschrift moet worden ingediend binnen zes weken na de dag waarop deze uitspraak is verzonden. Als partijen graag een zitting willen om het verzetschrift toe te lichten, moeten zij dit in het verzetschrift vermelden.\n\n Zie artikel 84 van de Asiel- en migratiebeheerverordening inzake het overgangsrecht.\n\n Verordening (EU) nr. 604\u002F2013.\n\n Dit staat ook in artikel 30, eerste lid, van de Vreemdelingenwet 2000.\n\n Update 2024 van juni 2025.\n\n Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State.\n\n Update 2025 van mei 2026.\n\n Zie ook de uitspraak van deze rechtbank, zittingsplaats Arnhem, van 3 juli 2026. (ECLI:NL:RBDHA:2026:18469, r.o. 7.1) en de uitspraak van deze rechtbank, zittingsplaats Middelburg, van 25 juni 2026 (ECLI:NL:RBDHA:2026:17711).","https:\u002F\u002Fdeeplink.rechtspraak.nl\u002Fuitspraak?id=ECLI:NL:RBDHA:2026:18721","ecli-nl-rbdha-2026-18721",{"courtName":62,"legalDomain":63,"decisionType":32,"procedureType":33},"Groningen","Bestuursrecht; Vreemdelingenrecht",{"id":65,"ecli":66,"caseNumber":14,"courtId":67,"courtName":14,"decisionDate":23,"fullText":68,"language":25,"source":26,"sourceUrl":69,"summary":14,"slug":70,"metadata":71},"418","ECLI:NL:RBDHA:2026:18726",61,"RECHTBANK DEN HAAG\n\nZittingsplaats Rotterdam\n\nBestuursrecht\n\nzaaknummer: NL26.36068uitspraak van de enkelvoudige kamer in de zaak tussen\n\n [naam eiser] , eiser\n\nV-nummer: [V-nummer]\n\n(gemachtigde: mr. J.S. Dobosz),\n\nen\n\nde minister van Asiel en Migratie, verweerder\n\n(gemachtigde: mr. C. van der Zijde).\n\nSamenvatting\n\n1. Deze uitspraak gaat over de maatregel van vreemdelingenbewaring die aan eiser is opgelegd. Deze maatregel is opgelegd op grond van artikel 59, eerste lid, aanhef en onder a, van de Vreemdelingenwet 2000. Eiser is het niet eens met die maatregel. Hij voert daartegen een beroepsgrond aan. Onder meer aan de hand van deze beroepsgrond beoordeelt de rechtbank de rechtmatigheid van die maatregel en de vraag of aan eiser een schadevergoeding moet worden toegekend.\n\n1.1.. De rechtbank komt in deze uitspraak tot het oordeel dat het beroep gegrond is. Het opleggen van de maatregel van vreemdelingenbewaring is onrechtmatig. De rechtbank kent daarom een schadevergoeding toe. Hieronder legt de rechtbank uit hoe zij tot dit oordeel komt en welke gevolgen dit heeft.\n\n1.2.. In deze uitspraak gebruikt de rechtbank de volgende afkortingen voor de wet- en regelgeving:\n\nAwb: Algemene wet bestuursrecht\n\nVw: Vreemdelingenwet 2000\n\nVb: Vreemdelingenbesluit 2000\n\nProcesverloop\n\n2. Met het bestreden besluit van 29 juni 2026 heeft verweerder aan eiser de maatregel van vreemdelingenbewaring opgelegd en de rechtbank daarvan in kennis gesteld.\n\n2.1.. Deze kennisgeving wordt gelijkgesteld met een door eiser ingesteld beroep. Het beroep wordt ook aangemerkt als een verzoek om schadevergoeding.\n\n2.2.. De rechtbank heeft het beroep op 7 juli 2026 op zitting behandeld. Hieraan hebben deelgenomen: eiser, de gemachtigde van eiser, K.A. Ozdzinska als tolk en de gemachtigde van verweerder.\n\nBeoordeling door de rechtbank\n\nToetsingskader\n\n3. Verweerder kan als het belang van de openbare orde of de nationale veiligheid dat vordert, de vreemdeling die geen rechtmatig verblijf heeft in vreemdelingenbewaring stellen.Verweerder stelt een vreemdeling slechts in vreemdelingenbewaring, voor zover geen minder dwingende maatregelen doeltreffend kunnen worden toegepast en de vreemdelingenbewaring blijft achterwege of wordt beëindigd, indien deze niet langer noodzakelijk is met het oog op het doel van de vreemdelingenbewaring.Deze vreemdeling kan in vreemdelingenbewaring worden gesteld op grond dat het belang van de openbare orde of nationale veiligheid zulks vordert, indien a) een onderduikrisico bestaat, of b) de vreemdeling de voorbereiding van het vertrek of de uitzettingsprocedure ontwijkt of belemmert.De maatregel kan alleen worden opgelegd wegens het bestaan van een onderduikrisico, indien ten minste twee van de gronden, genoemd in artikel 5.6, tweede lid, van het Vb zich voordoen.\n\nGronden\n\n4. Eiser heeft de gronden die aan de maatregel ten grondslag zijn gelegd niet bestreden. De gronden, die de ambtshalve toetsing van de rechtbank doorstaan, zijn tezamen voldoende om de maatregel van bewaring te kunnen dragen.\n\nRechtmatig verblijf\n\n5. Eiser heeft aangevoerd dat er sprake is van een rechtmatig verblijf van eiser in Nederland op grond van artikel 7 van de Richtlijn 2004\u002F38\u002FEG. Eiser is een maand voorafgaand aan de onderhavige zaak opgehouden op 3 juni 2026. Hij heeft ter onderbouwing het proces-verbaal van ophouding overgelegd. Op deze dag is onderzoek gedaan naar de arbeidssituatie van eiser. Gebleken is dat eiser arbeid verricht voor een Nederlands uitzendbureau en beschikte over een arbeidscontract. Eiser is vervolgens heengezonden wegens bestendig verblijf. Verweerder kon ten aanzien van de onderhavige maatregel van bewaring op 29 juni 2026 niet zonder meer terugvallen op het standpunt dat sprake is van voortgezet onrechtmatig verblijf. Dit is onverenigbaar met de bevinding op 3 juni 2026. De maatregel van bewaring is dan ook onvoldoende zorgvuldig voorbereid en onvoldoende gemotiveerd.\n\n5.1.. Verweerder heeft aan de maatregel ten grondslag gelegd dat eiser geen rechtmatig verblijf in Nederland heeft, nu zijn verblijfsrecht als Unieburger bij beschikking van 6 maart 2025 is beëindigd. De rechtbank stelt voorop dat de enkele omstandigheid dat het verblijfsrecht van een Unieburger eerder is beëindigd, niet zonder meer meebrengt dat deze op een later moment geen rechten meer aan het Unierecht kan ontlenen. Indien sprake is van gewijzigde feiten en omstandigheden dient verweerder de verblijfsrechtelijke positie van de betrokkene opnieuw te beoordelen alvorens tot het oordeel te komen dat hij geen rechtmatig verblijf heeft.\n\n5.2.. De rechtbank oordeelt als volgt. In de maatregel van bewaring is vermeld dat eiser heeft verklaard werkzaam te zijn voor een Nederlands uitzendbureau en dit ook heeft aangetoond, dat eiser werkzaam is in België waar hij ook wordt voorzien van woonruimte door de werkgever en dat hij in België mag verblijven. Naar het oordeel van de rechtbank vormen deze omstandigheden concrete aanwijzingen dat de feitelijke situatie van eiser sinds de beschikking van 6 maart 2025 is gewijzigd. Van verweerder mocht daarom worden verwacht dat hij kenbaar zou onderzoeken welke betekenis deze gewijzigde omstandigheden hebben voor de actuele verblijfsrechtelijke positie van eiser. Uit de maatregel van bewaring, het gehoor voorafgaand aan deze maatregel en de overige stukken in het dossier is niet gebleken dat een dergelijk onderzoek heeft plaatsgevonden. Daarbij betrekt de rechtbank dat uit het proces-verbaal van ophouding van eiser op 3 juni 2026 blijkt dat eiser is heengezonden, omdat sprake was van ‘mogelijk bestendig verblijf’. Uit het proces-verbaal van verhoor op die dag blijkt dat het werken voor een Nederlands uitzendbureau hier ook aan de orde is geweest. Vervolgens wordt nog geen maand later in de onderhavige maatregel van bewaring zonder kenbare motivering aangenomen dat eiser geen rechtmatig verblijf heeft. Niet valt in te zien waarom verweerder er zonder nader onderzoek van uit heeft kunnen gaan dat eiser geen aan het Unierecht ontleend verblijfsrecht had. De motivering dat eiser geen rechtmatig verblijf heeft, is onder deze omstandigheden onvoldoende draagkrachtig. Gelet hierop is de maatregel in strijd met artikel 3:2 en 3:46 van de Awb tot stand gekomen en is dan ook onrechtmatig. Deze beroepsgrond slaagt.\n\nConclusie en gevolgen\n\n6. Het beroep tegen de maatregel van vreemdelingenbewaring is gegrond. Deze maatregel is vanaf het moment van het opleggen daarvan onrechtmatig. De rechtbank beveelt de opheffing van deze maatregel met ingang van vandaag.\n\n6.1.. Op grond van artikel 106 van de Vw kan de rechtbank indien zij de opheffing van de maatregel van vreemdelingenbewaring beveelt aan eiser een schadevergoeding ten laste van de Staat toekennen. De rechtbank acht gronden aanwezig om een schadevergoeding toe te kennen voor 10 dagen onrechtmatige (tenuitvoerlegging van de) vreemdelingenbewaring ten bedrage van 0 x € 160,- (verblijf politiecel) en 10 x € 120,- (verblijf detentiecentrum) = € 1.200,-.\n\n6.2.. Eiser krijgt een vergoeding van zijn proceskosten. Verweerder moet deze vergoeding betalen. Deze vergoeding bedraagt € 1.868,- omdat de gemachtigde van eiser geacht wordt beroep te hebben ingesteld en aan de zitting heeft deelgenomen. Verder zijn er geen kosten gemaakt die vergoed kunnen worden.\n\nBeslissing\n\nDe rechtbank:\n\n- verklaart het beroep gegrond;\n\n- veroordeelt de Staat der Nederlanden tot het betalen van € 1.200,- aan schadevergoeding aan eiser, te betalen door de griffier en beveelt de tenuitvoerlegging van deze schadevergoeding;\n\n- beveelt de opheffing van de maatregel van vreemdelingenbewaring met ingang van vandaag;\n\n- veroordeelt verweerder tot betaling van € 1.868,- aan proceskosten aan eiser.\n\nDeze uitspraak is gedaan door mr. S.N. Abdoelkadir, rechter, in aanwezigheid van mr. M. Stehouwer, griffier.\n\nUitgesproken in het openbaar en bekendgemaakt op:\n\nInformatie over hoger beroep\n\nEen partij die het niet eens is met deze uitspraak, kan een hogerberoepschrift sturen naar de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State waarin wordt uitgelegd waarom deze partij het niet eens is met de uitspraak. Het hogerberoepschrift moet worden ingediend binnen één week na de dag waarop deze uitspraak is verzonden of na de dag van plaatsing daarvan in het digitale dossier.\n\n Het beroep tegen een maatregel van bewaring wordt ook aangemerkt als een verzoek om toekenning van schadevergoeding. Dit volgt uit artikel 106, eerste lid, van de Vw.\n\n Dit volgt uit artikel 106, eerste lid, van de Vw.\n\n Dit volgt uit artikel 59, eerste lid, aanhef en onder a, van de Vw.\n\n Dit volgt uit artikel 59c van de Vw.\n\n Dit volgt uit artikel 5.5 van het Vb.\n\n Dit volgt uit artikel 5.6, eerste lid, van het Vb.","https:\u002F\u002Fdeeplink.rechtspraak.nl\u002Fuitspraak?id=ECLI:NL:RBDHA:2026:18726","ecli-nl-rbdha-2026-18726",{"courtName":72,"legalDomain":63,"decisionType":32,"procedureType":33},"Rotterdam"]